Окурмандарга бүгүн биз учур адабиятынын белгилүү жазуучусу Топчугүл Шайдуллаева менен болгон маектешүүнү сунуштайбыз. Окурмандарыбыз буга чейин автордун «Коом жана Мен» сайтында жарыяланып келген бир нече аңгемелери менен тааныш.  Автордун айтымында, жакында «Кызыл    өрүк» деген аталыштагы аңгеме жана эссе жанрынан турган китеби жарык көрүү алдында турат…

(1-маек)

– Топчугүл эже, Сиз менен бүгүн көркөм чыгармачылыктагы өз өнөрканаңыз туурасында кеп куруунун ылайыгы келип туру. Буга чейин бизде жарыяланып келген бирин-экин аңгемелериңиздеги көркөм штрихтер жана андагы кейипкерлер кантип жаралганын айтып бергениңиз окурман үчүн да кызык болор беле дейм… Себеби сиздин чыгармачылык изденүүңүздү айкын көрсөтүп берер «Долу», «Ыйлаак кыз», «Доктур», «Күндөштөр», «Алтын», «Чыныгүл», «Орунча», «Атлас көйнөк», «Пальто», «Абысындар», «Бешимдин көлөкөсү», «Кара туман», «Кантор катын» ж.б… аңгемелериңиз окурмандардын кыйла кызыгууларын жаратты. Мен муну сайтта жарыяланган чыгармалардын рейтингинен жана комментарийлерден улам байкадым. Анан адамдык факторго келсек, даа бир кызыгы (бул эми табигый көрүнүш десек болор) – айрым калемгерлер тарабынан болгон чыгармачылык атаандаштыкты туйдум. Алардын кээси мага түз эле кайрылып: «Эмне эле Шайдуллаеванын чыгармаларын көп жарыялай бересиң? Менин аңгемелерим деле аныкынан укмуш ко…» деген таризде кадимкидей кыскануулар жүрдү. Демек, учур адабиятында жылдызыңыз жана турган мезгил келди деп кабыл алсак болобу муну, бирок антели десек, сиз буга чейин деле мезгилдүү басма сөздөрдө бирин-экин аңгемелериңизди жарыялап, өзүңүздү жазуучу катары эбак тааныткансыз. Андыктан чыгармачыл чөйрөдөгүлөргө ичи тардык жана кең пейилдик жагдайында кеп баштап берсеңиз жакшы болор эле…

– Менин дээрлик бардык аңгемелеримдин өзөгүндө турмушта болгон окуя жатат. Каармандардын баарынын прототиптери бар дегендей. Муну айтканым,  көзүм менен көрүп, жан дилим менен туйбаган нерсе жөнүндө жазыш мага кыйын.  Таптакыр жок окуяны ойдон чыгарыш  абдан оор. Албетте, көркөм чыгармага ылайык боёктор, штрихтерди таба алам, жазуучулук узануу бар  деңизчи. Негизи мага таасир берген, жүрөгүмдү козгогон турмуштук деталдар  аңгеме жазууга түрткү болот. Ошол эле долу кемпир, Чыныгул, Орунча, абысындар, молдо, кантор катын, Момун азилкеш, доктур ж.б. баары жашоодо мен тааныган, билген, көргөн адамдар. Кээ бирлеринин ысымдарын да өзгөртпөй бергем.  Ошол эле учурда  көркөм чыгармадагы бир да персонаж  чыныгы жашоодогу адамга окшош болуп калбасын айткым келет. Чыгарманын каарманы бардык жагынан  чыныгы жашоодогу адамдан ашып түшүп турат. Ал сенин окурманга  берейин деген идеяңдын объектиси жана предмети болгон соң, сен аны колдон келишинче, талантыңдын жетишинче  көркөм боёктор, каражаттар менен шөкөттөйсүң, анан чыгарма жаралат.

Суроонун экинчи бөлүгү боюнча: 2000-жылы “Жан шерик” аттуу аңгемелер жыйнагым чыккан, көлөмү чакан. Көп өтпөй ал китепке карата  үлкөн жазуучулардын бир нечеси  жакшы пикирин билдиришкен. Мен күтпөгөн жерден “Жан шерик” “2000-жылдын мыкты китеби” деген  сыйлыкты алды. Андан кийин 2008-жылы “Акылкасас” деген аңгемелер топтомун чыгардым.  Бул китеп да окурмандарга тез эле тарап, оозго алынды деп айта алам.  Китептеги айрым аңгемелердин негизинде кино жаратат элек деген жаш режиссорлордон бир канча  сунуштар түштү. Баарынан мени кубантканы китептеги бир аңгеменин негизинде  белгилүү кинорежиссер Темир Бирназаров кеңейтип, сценарий жазып бериңиз, кино тартайын деп кайрылды. Ал сценарий азыр негизинен жазылып бүттү. Мунун баарын эмнеге айтып жатам. Көрсө, булардын баарын айтыш керек экен, көбүрөөк өзүңдү окурманга, адабий чөйрөгө таанытпасаң, бул ким эле, эмне үчүн мунун ангемелери чыга берет деген жогорудагыдай  бүшүркөгөн суроолордун жаралышы мыйзам ченемдүү нерсе да.  Ичи тардык кээде  кишини билбегенден жана түшүнбөгөндөн да келип чыгат. Мүмкүн мени билбеген, тааныбаган киши силер айткандай кызганып жаткандыр.  Бул биринчи кезекте силердин “Коом жана Мен” сайтынын ийгилиги, кадыр-баркы, автор ушул сайтка чыгармасын көбүрөк бергиси, чыгаргысы келип жатпайбы. Ага да ийгиликтер көп болсун.  Чыгармачылыкка баш от менен берилбей, жазгандарымды да өз учурунда басма бетине чыгарып, активдүү, популярдуу боло албаганым ал менин кемчилигим.

Кең пейилдик болсо  чыгармачылык чөйрөдө өтө керек жана зарыл баалуулук. Жакшы чыгарманы жакшы деп айтканга да кенен пейил жол ачат.  Сен анын мыкты экенин билип, көрүп туруп пейилиң тар болсо  унчукпай  койгондон жаманы жок, а бут тоскон андан кейиштүү.  Дегеле коомдо кайсы чөйрө болбосун  кең пейилдик, азыркы тил менен айтканда толеранттуулук адамзат өнүгүүсү үчүн аба менен  суудай эле муктаждык.  Көркөм адабият сыяктуу адам аң-сезимин гумандуулукка, улуулукка жана сулуулукка тарбиялаймын, пейил-мүнөзүн өзгөртөм, оңдоймун деген миссияны аркалаган чөйрөдө мыкты чыгармаларды туура  баалап, элге жайылтууда кең пейилдүүлүк принцип катары иштөөгө тийиш.

– Жогоруда аталган аңгемелериңиз өтө чакан болгонуна карабай, автордун айтайын деген ою абыдан так, таамай-таасын көрүнүп турат. Маселен «Долу» аңгемеңизде адегенде көбүрүп-ташкан дайраны сүрөттөп келесиз да, ошол дайра жээгиндеги кыштактын элинин мүнөзүн толкуп-ташкан дайрага салыштырып, кийин бул метафоро башкы каармандын кулк-мүнөзүнө өтүп кетет. Андан ары долу кемпирдин образы ачыла баштайт. Мындай табылгалар негизинен биздин профессионал адабияттын кыртышынан чанда бир кезигерин да белгилей кетким келет. Адатта, мындай көркөм арсеналдар менен чебер узанган жазуучуларыбыз өтө саналуу. Жазуучу буга атайы камылга, даярдык менен жетет деп ойлойсузбу же бул кайсы бир таасирлерденби?

– Адам баласы кайсы жерде жашаса, ошол жерге  ылайык мүнөз күтөт. Географиялык өзгөчөлүктөр, ага жараша жашоо шарт, жаныңда сени менен кошо жанаша жашаган  тоо же дарыя, көл же чөл, же бак, же чоң жол, кымгуут ритмдеги чоң шаар ж.б. мунун баары адам баласынын күнүмдүк тиричилик укладындагы өзгөчөлүктү гана жаратпастан, анын жашоо баалуулуктарына, ынсап-ыйманына, жасаган иштерине, койгон кадамдарына, кулк-мүнөзүнө сезилээрлик таасир этет. Ошол эле дарыянын албууттанып акканын өмүр бою көрүп келаткан,ошол сууну ичкен, ошол сууга жуунган, ошол шамалдан дем алган  дайра боюнда жашаган адам кантип дарыянын касиеттерин өзүнө сиңирбей коё алат, бул мүмкүн эмес.  Дарыя жээгиндеги болуп өткөн адам турмушундагы кандай окуя болбосун аны  дарыясыз баяндай  албайсың,  баяндаган күндө да ал ынанымдуу болбойт. Мен бул багытта  тигил же бул авторго же чыгармага таасирлендим деп айта албаймын, болгон аракетим  окурмандын эсинен кетпей турган образ жаратуу. Метафора десеңер  мындан бир топ жыл мурда окуган  жапон  жазуучусу  Кобо Абэнин “Кумдагы аял” романы  эсиме түштү.  Мындагы салыштыруунун күчтүүлүгүн көрүңүз.  Күн сайын кеч киргенде чуңкурда жайгашкан үйүн аял чогулуп калган кумдардан тазалагандан тажабайт, антпесе  кум басып калат да үйсүз калат.  Тынбай куюлган кум аялдын кирбеген жерине кирет. Бирок аял кум менен күрөшүп жашай берет.  Салаадан ылдый төгүлө агылган кум, аялга бир мүнөт да  тынч жашоо бербеген  кум  – бул күнүмдүк адамды баш көтөртпөгөн  көр тиричилик менен салыштырылат, чуңкурга батып кеткен үй – көртиричиликке чырмалган, андан чыга албаган адам трагедиясын айтып жатпайбы.

– Даа өзгөчө басым коёр «Орунча» жана «Чыныгүл» аңгемелериңиздеги кейипкерлер мен үчүн адамдагы эң жөнөкөй, эң бийик адамгерчилик жана улуулук сапатты окурман жүрөгүнө уюта ала турган көркөм чыгармалар дээр элем. Бул эки аңгемеңиздеги чыгармалар турмушта болгон, болбогону туурасында билгим келет. Бүгүнкү күндө ушундай каармандар барбы арабызда?

Орунча да, Чыныгул да турмушта болгон каармандар. Чыныгул кемпирдин ысмын өзгөртпөй бердим, ал биздин айылдык, эбак көз жумган. Мен ал кемпирди көрүп калдым. Бүгүн кемпири каза болгон карапайым чалдарга  ким жубай болуп, жууп-тазалап, багып карайт? Бул  чоң суроо. Орунчалар болсо мен төрөлүп, чоңоюп өскөн чөлкөм турмушунда азыр да бар. Тирүүлүктүн жолу баарынан улуу да. Анан калса биздин эл бала-чаканын тагдырын биринчи ойлойт.  Жакында эле, мындан эки жыл мурда  туугандар арасынан жашы 51ге келген аял каза тапты. Ал ата-энесинин жалгыз кызы болгон. Энесинин көзү тирүү.  Уул, кыздары чоңойгон, үй-бүлөлүү. Жаркылдаган жарынан, балдарынын энесинен айрылган күйөөсү бир жылга чейин өзүнө келе албай кайгыга батты. Күйөө баласына боору ооруган кайын энесине бир жылдан кийин кайрат бүттү. Анан калса неберелерине да эне боло турган түзүгүрөөк  аялды таппаса болбойт. Ал өзү көрүп, билип жүргөн жалгыз бой сиңдилеринин бири менен сүйлөшүп, аны көндүрүп, анан күйөө баласы менен тааныштырып, анын макулдугун алып, өз колу менен үйлөнттү. Бүгүн ал келин келген жери менен тил табышып, кемпир менен жакын мамиле күтүп жашап жаткан учуру.Өлүмгө айла жок, кайсы бир  амалын таап тирүүнүн жолу уланат да.

– Сиз адабияттан мурда илимпоздук түйшүк менен жүргөн кишисиз. Сизге бул экөөнүн кайсынысы ыракаттуу?

– Илим да, адабият да мен үчүн жагымдуу, алар менин ишмердигимдеги кош канатым десем болот. Мен илимдин социология тармагы боюнча адисмин. Бул илим адамдардын жашоо-турмушуна өтө жакын, адамдардын пикирин изилдеп, анын негизинде илимий жана практикалык  жыйынтык чыгарат. Тигил же бул маселе боюнча адамдар менен жеке да, чогултуп да сүйлөшуп пикир топтойбуз. Коомдогу  олуттуу окуяларга, проблемаларга анализ жасап баа беребиз, чечүү жолдорун иштеп чыгабыз. Бул ишмердигим менин жазуучулугума жардам гана берет, тоскоолдугу жок, тескерисинче толуктайт. Жазуучулукта болсо  башымда ойлоп бышырып жүргөн көп чыгармаларды  жазып, окурмандарга берсем  деген  изги тилегим бар.

(2-маек) «Биздин айыл мас көчөдөн башталчу»

Маектешкен Олжобай ШАКИР

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *