БИЛГЕНДЕН БИЛЕЛЕГИҢ КӨП

Венгер математиги Янош Бояи 1802-жылы 15-декабрда Колошвар шаарчасында туулган. Анын математикага болгон жөндөмү өтө эрте байкалган. Атасы Фаркаш Бояи (1775-1856) таланттуу математик болгон. Гёттинген университетинин профессору болуп шайланган. Ал Гаусстун досу жана курсташы болгон.

Өтө татаал эсептөөлөрдү көңүлүндө эле чыгара алуучу. Ал өмүр бою Евклиддин 5-постулатын далилдөөгө аракеттенип, бирок оң натыйжа ала алган эмес. Ал уулунун 5 жашында геометриялык фигураларды жана топ жылдыздарды айырмалай алгандыгын сыймыктануу менен Гаусска билдирген. Уулуна математика боюнча билим бере баштаган. Янош 12-13 жашында планиметрия, стреометрия, тригонометрия жана конустук кесилиштер теориясын үйрөнгөн. Фаркаш уулун Гаусстун жетекчилиги менен иштөөгө жиберүүнү ойлоп, Гаусска кат жазса, ал жооп бербей койгон. Андан соң Янош Венадагы аскердик-инженердик академиядан окуп, лейтенант наамын алган.

Иштеп жүргөндө 5-постулатты далилдөөгө аракет кыла баштаган. Бирок ага атасы каршы чыккан. Себеби, уулу бекер эле убара болуп, өз тагдырымды кайталайт деп ойлогон. Ошого карабастан тырышып иштеп, 1823-жылы математикадагы ири жаңылык – евклиддик эмес геометрияны ачат.

1832-жылы гана атасынын “Тентамен” аталган китебине тиркеме катары “Мейкиндик жөнүндө абсолюттук туура окууну баяндоочу тиркеме” деген ат менен жарыяланат. Бул жөнүндө Гаусска билдиришкенде, Гаусс анын жаңылык эместигин айтат. Бул Яношко абдан катуу таасир этип, математикалык иштерин таптакыр токтотуп салган. Анын эмгегин замандаштары да, жада калса атасы да түшүнгөн эмес. Бирок анын эмгеги көзү өткөндөн кийин гана белгилүү болду.

Ошондой болсо да евклиддик эмес геометриянын ачылышы бири бирине байланышпай иштеген, ар кайсы өлкөлүк үч генийге таандык экендигин эскерте кетүүгө тийишпиз. Алар Гаусс, Я.Бояи жана Лобачевский. Алар бул ачылышты дээрлик бир мезгилде жасашкан. Я.Бояи 1860-жылы 27-январда каза болгон.

Ысмайыл КАДЫРОВ

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *