Элди эки киши сактайт –
Жолбашчы жол баштайт,
Баатыр кол баштайт.
Элден

Киши Жолду түзөбөйт,
Жол кишини түзөйт.
Конфуций

Жогоруда «укук» деген түшүнүктүн түбү-уңгусу кай дөөлөткө негиздениши керек деген суроо салынганда: «Чыныгы адил идеал Теңирден гана термелип келет – көчмөндүн аны ыйыктаары ошол. Теңирден агылган мыйзам гана коомго чындап идеал берет – адамга адам, элге эл сот боло албаганы ошол. Укуктун жаны, чеги-чени – адилдик, Теңирдин ТЕҢ калыстыгынан гана табылат – Баласагундук Жусуп баба Теңируулу Күнтууган каанды «адилет» деп каймана атаганы да ошол, демек, бизге да коомдук идеалды эч ким, эч жактан бербейт, мейли Чыгыштан, мейли Батыштан болсун, мудаасын таңуулап мударистене алышпайт – акысыз!» — деген элек.

Эмесе, «Укуктун уңгусу Теңирден термелип келет» дегени эмнеси? Кандай термелет? Эмне түрүндө келет? Же бул дагы бир мээ жоошуткан көп жобур сөздүн бириби? Экстрасенс, көзү ачыктар бу күндө ышпалдасын чыгарып бүткөн! Абстракт! Ушундай да суроо туулушу мүмкүн.

Ошентип, бая жол бою козголо отурган, Президенттин мамлекетти башкарууну реформалоосуна өзөктүү таяныч алынды делген «Система Илими» тууралуу учкай кеп айтып, жогорку суроолорго да жооп берүүнүн кези келди. Улуттук Укукчул мамлекетти уңгусуна кондурар чак жанды. Эмесе, система деген эмне?

Система тууралуу оболку түшүнүктөр байыркы грек, Рим акылмандарынын жазмаларында айтылат. Бирок өзү кеңири системдүү илимге XVIII к. аягы XIX кылымдардан баштап айлана баштайт, т.а. термодинамиканын илим айдыңына чапчаң чыгышы менен. Анын өнүгүп жеткен бүгүнкү күнүндө, бүгүнкү философия, табият таануу илими: үч түрлүү система жашайт деп эсептейт.

Алар:

  1. Туйук система;
  2. Жабык система;
  3. Ачык система.

Туйук система – сырткы чөйрө, дүйнө менен тумтак байланышпайт. Энергия менен да информация менен да! Өзүндө өзү.

Жабык система – сырткы чөйрө дүйнөдөн энергия, информацияны алат, бирок өзү сыртка чыгарбайт, б.а. кирген эшик бар, чыккан тешик жок.

Ачык система – бул сырттан энергия, информацияны алат дагы, кезегинде сыртка чыгарып берет дагы.

Бүгүнкү табият таануу илими Жан-Жаратылыш, Дүйнө-Ааламда, бизден да башка Ай-Ааламдарда бир эле учурда жанаша-жарыша мына ушундай үч түрлүү система жашап жатат дейт. Болжолдуу пропорциялык катышына карай алганда, азганактайын – туйук; андан көбүрөөгүн – жабык; жана эң басымдуусун ачык системалар ээлейт дешет.

Бул азыр бардык деңгээлдеги окуулуктарда жазылып, мектептерден тартып фундаменталдуу илим окутулган, алпурушкан бардык деңгээлдерде жашап жаткан акыркы илимий чындык! Ар кандай илим практикалык муктаждыкка кызмат кылат. «Система» тууралуу жогорку теориялар да адамзат жашоосунун тигил же бул маселесине, анын ичинде коомдук илимдерге, анын ичинде коом-мамлекеттүүлүк маселелерине да жигердүү таасир этип, фундаменталдуу негиз кызматын өтөп жатышат. Мисалы, XX кылымдын экинчи жарымында айрыкча активдешип (аныгы, «сасык саясатташып!») кеткен «Ачык Коом», «Жабык Коом» өңдүү теорияларды айтсак болот.

Демек, фундаментал чындыкты издөө, табуу баары бир баардык замандын зарылдыгы бойдон калат. Эмесе суроо туулат, ошондой болушу мүмкүнбү, б.а. бир түрлүү жаратылышта бир эле учурда жанаша-жарыша үч түрлүү систем жашашы мүмкүнбү? Эгерде бул Улуу Аалам, Жан Жаратылыш тегинде бир, уңгусу жалпы жапжалгыз экземплярда жаратылган болсо, мейли материалисттерче айтканда: Дүйнө бирөө, анын бирөөлүгү – туташ материалдуулугунда жатат дейли; жаки, идеалисттерче: Дүйнө бирөө, анын бирөөлүгү – жалпы идеялуулугунда чагылат дейли, айланып келип акыры Бир Зор Уңгуга такалабыз, таянабыз. Андай болсо, мына ошол Бир Уңгуну кармаган Башкы Формула да бирөө, Өзөк Мыйзам да бирөө гана болушу керек. Мындан башкача чындык болбойт. Мүмкүн эмес. Чындык бирөө эле болот!

 

ТЕЛЕГЕЙ

б. таблицада

 

а. Графикада

XX кылымдын теориялык физикасы бир кылым бою физикалык өңүтүн издеген чындык ушул эле, бирок таппай койгон. Физиктердин тилинде ал «Уңгуталаа» («Единое поле») деп аталар эле, б.а. ядролук, электромагниттик жана гравитациялык талаалардын биримдиги. өткөн кылымдын 20-жж. баштап өмүрүнүн акырына чейин А.Эйнштейн башын сайып издеген илим ушул эле, аны менен катарлаш да, кийин да, «бул жолго түшсөң – өзүң өлөсүң!» дегендей ушул жолго түшкөндүн баардыгы тең өлүп тынган бир кайтпас катаал багыт эле бул! Эми өткөн кылымдын аягында ушул токсон тогуз тоом артына катылган «тозооку теорияны» ачып, кечээ эле арабыздан көзү өткөн Самат Кадыров деген бир жөнөкөй кыргыз кулуну болор эле. Дүйнө алдына «мынакей!» деп тегеретип таштап койду эле – ошол теорияны. Ушуну түшүнүп, баалай албадык кыргыз, учурунда да, эми да. Бул тууралуу биз көп жаздык кезинде. Аны айткым жок азыр. Айтмагым башка, т.а. так ушул Уңгуталаа теориясы жана андан агылып чыгаар Дүйнө Ааламдык Бир Системаны алдыңызга тарткым бар. Ал – ТЕЛЕГЕЙ Систем!

С.Кадыров ачкан «Уңгуталаа» теориясы эң майданын да майдасы ядро бөлүкчөлөрдүн талаасы электромагниттик деңгээлге кандайча табигый жана уламал бир-туташ өсүп өтөөрүн ачты, ушул эле бир туташтык эми өз кезегинде электромагнит деңгээлден гравитациялык деңгээлге да кандайча табигый жана уламал өсүп кетээрин жана ачты. Үчөөвү бир өзөктөштү! Бул деген, эми – Дүйнө-Ааламдын жалпы бир физикалык негизи табылды деген сөз. Уңгусу уучталды деген сөз.

Б.а. бая материалисттер айтмакчы, дүйнөнүн материалдык аавалым биримдиги кармалды деген сөз. Эми бул аавалым энергиядан – информациянын мейкинине бой уруп зымырап кеткен мерчемден, эми, бая идеалисттин биримдигинин башаты-негизи башталып кетет балким, тык!..

Жок, бул деңгээлдеги чындыкты али «дүйнөлүк» аталышкан материалисттик да (Маркс), идеалисттик да (Гегель), төпчүл дагы (Шеллинг) философиялар; бутпарас дагы, исламий дагы, жөөтү дагы, гностик да руханий окуулар айта алган эмес. Айта да алышпайт эле.

Анткени алардын баарында тең дал ушул мөрттө Эки Жээкти ширетип уюлдаган улуу МАНАС чындыгы жок эле – материя-идеясын ооштурган, энергия-информациясын кооштурган. Алардын баары тең дал ушул Абсолют Октон, Жүл Көздөн обочо кайып калышкан эле. Ал эми Кадыров илими как ушу улуу уйулдун материалий мөртүн мөлт туткан эле! Манас Ааламдын материалий жолун чаап… таап!.. Көрсө Ааламда азыркы, т.а. С.Кадыровго чейинки, фундаменталдуу илим «ачкан», «тапкан», «туйук» да, «жабык» да, «ачык» да аталган бир-биринен бөлүнгөн, ажыраган, ар бөлөк-салакталган системдер жок экен!

Бир гана, Жалгыз-ак гана Улуу Систем бар экен – ТЕЛЕГЕЙ!

Бир гана, Жалгыз-ак гана Улуу Мыйзамда бир деңгээлден экинчи деңгээлге ийрилиш иерархиялуу, уламдан улам өрлөп-төрлөп өркүндөп жүрүп отурган – МАНАС ЖүЛДӨ өзөктөлүп!

«Эң Майдадан» – «Эң Иригке» карай зыргып!
«Эң Иригден» – «Эң Майданы» карай мылгып!

Асман менен Жериңдин
Тирөөсүнөн бүткөндөй,

Алтын менен Күмүштүн
Ширөөсүнөн бүткөндөй,
Айың менен Күнүңдүн
Бир өзүнөн бүткөндөй , –

делген, бая изделген жалгыз-ак Өзөк Мыйзам, Уңгу Түшүнүк, башкы Формула ушул экен – МАНАС!

Бая «дүйнөлүк» аталышкан философиялар да, дин, руханий окуулар да Өзөккө түшө албай кайып-тайып калышкан Жүл Көзү дүйнөлүк чындык ушул экен – ТЕҢ-РИКУТ!

Бул тууралуу кеңири илимий илик – 2012-жылы жарык көргөн «Теңирчилик. Бурут тамга – Төрөн тил» аталган китебибизде. Маселе тереңине кызыккан окурманды ошого шилтейбиз. Биерде тек, Манас Жүл өзөк өткөн ийрилиш иерархиянын график-схемасын жана, «Майда – Ириг» табигый-уламал этишкен-өтүшкөн Телегей Системдин сүрөтүн сунуштап чектелебиз (табл. схем. -б.).

«Туйук» да, «Жабык» да, «Ачык» да эмес, бир-бирине табигый уламал жатышкан, ийрилиш иерархиялуу өтүшкөн ар деңгээл – ушул. Телегей Систем. Бул динамикалуу абалдын этишкен-өтүшкөн моменттерин көз алдыга элестүү тартыш үчүн бул кыймылдуу тең салмак бүтүндүктү эми тө-мөндөгүдөй шарттуу туюнтма-жазуу түрүндө сунуштайбыз:

Тең – сыңарылык, жалкылык, б.а. Түгөйлүктүн бир мөрттеңи, жалкы учуру;

Тең-Тең – эгиздик, түгөйлүк, түгөйлөштүк. Тынымсыз бир-бирине оошуп-коошуп турган ички динамикалуу учуру;

ТЕҢ – Бүтүндүк, Түгөлдүк. Бул – түбөлүк-түбөлүк түгөйлөшүп барган мөртирмемдердин Өзөк-Жүлдө бир жиксиз, сом чулу ширелишип, уюлдашып турган сырт-ич бирдей мөлт учуру. МАНАСТА түбөлүк өзөктөшүп! Түгөлдөшүп! Аалымдар айткан Ааламдык Абсолют Ок, Жүл ушул. Ал – бир эле учурда ар бир деңгээл-иерархиядагы зат, көрүнүш, кубулуштун да ички өзөгү; ошол эле учурда – Майда-Ириг арасын текши тепчип жаткан жалпы Абсолют Өзөк катары таанылат. Түбөлүк бири-бирине ички кыймылдуу оошуп-коошуп, Манас Жүлдө жуурулушуп жаткан Абсолют Абал, Түгөлдүк, ана, ушул. Же элестүү айтканда:

Өз огунда өзү айланып,
Караңгы Жарыгын кайырып-ийирип,
Оңун Солун Ортого үрөп,
Кош Канатын ТЕҢ ге уютуп,
Ыргал – термел ыңгыранган,
Кырдана калса Кызыл Аалам аккан,
Сурдана берсе Сур Дүйнө баткан –
Ааламдын Көзү,
Дүйнөнүн Эси,
Түбөлүктүн Өзү
МАНАС АБАЛ деген шул!

Тык! Эмесе, абай салыңыз, Жан Жаратылыштын, Улуу Табияттын мына ушул универсал чындыгы, бая биз күбө өткөн көчмөндүн эң түпкү чындыгына жаңырыкташып жаткан жокпу? Оң Сол жана Орто Ичкиликке! Оң Сол жана Орто Ичкиликти бир өзөккө тепчиген Огуз огуна, аны Түбөлүктүн Түбөлүк Жолуна сүрөп чыккан Кыргыз атабыздын Тогузагына! Дал өзү! Карачечекей көзү! Манас эси! Тириг Жаратылыштан эгерим боорун ажыратпай жашап келген көөнү тирүү көчмөн бабаларыбыз, ушул чындыкты дамамат керээтинде кармап-сезип, Жүл Көзүнө тынымсыз өсүп, өзүнүн баардык, жердик жашоо мыйзамын мына ушул Теңирлик Манас чындыкка шай түзүшүптүр:

Теңирге уйуганын
(Теңири Йога);
Жер-Суу, Көк тайыганын;
Ырым-Жырым жөрөлгөлөрүн;
Адеби Наркын, Салтын;
Миң кыл Өнөр өрүн;
Акырында, айтылган – коом курум,
Эл-Мамлекет түзүмүн!

Демек, кыргыздын, же жалпы эле көчмөндөрдүн Оң Сол жана Ичкилик, жаки, Улуу, Орто, же Кичүү жүз деп эзелтен Эл-Мамлекет кураган Жолу, бул – Улуу Жан Жаратылыштын эң түпкү Өзөк Жолуна табигый удулдаш жатыптыр. Кайталайлы, тириг табияттан эгерим боорун үзбөй жаша-ган тирүү элдерде гана ушундай болот.

Же адам психикасынын эң түпкү түнт черлерине чейин түшкөн XX кылымдын чыгаан психоаналитиги Карл Густав Юнгдун тили менен айтканда:

табият кандай гана татаал жолдорду басып, өнүгүп жүрүп отурган болсо, адамдын да анатомиялык-физиологиялык өнүгүшү ошол сүт эмген жолду ээрчип калыптанган, ошого тең, анын психикалык курамында да ошол ууз абалдан берки мүлдө курамдын изи сакталган.

Ошол байыркы табигый жолдун адамзат коом курамында, байыркыны кой, кечээги эки жарым миң жылдан берки эле аралыкта, биринде (көчмөн!) сакталып, экинчисинде (Батыш!) сакталбай бузулуп-жарылып отурушунун этеги элдин «мамлекеттик» жашоосунда, эмне чекке алып келип сокконун буга чейинки бап баянында көрдүк .

Ушинтип Укуктун уңгусу (Источник Права) эмнеге негизделиши керек, чылбыры кайсы казыкка байланышы керек деген, бая сөз башындагы айтылган маселеге да эми табияттын эң түпкү мыйзамын бек таанып алып, моокум канып алып кайрадан бир кайрылабыз. Көрсө, бая жаңырган Европанын жалындуу рыцарлары мүлдө, Гоббс, Локк, Монтескье, Руссо, Дидро өңдүү «жаратылышчылар», акыры Кант, Гегелдей зор системчилер да али жарым жолдогу гана чындыкты айтышкан экен.

Жан Жаратылыш ал кезде өзүнүн эң түпкү таңгаларлыктай улуу да, ошончолук жөпжөнөкөй да орошон эмики чындыгында али ачыла элек экен анда. Андыктан, адам коому, мамлекети түбүндө зор табиятка түздөлүшү керек, жаки, «үлгү» катары Кишини алып, Кишидей баш аяктуу телегейи тегиз иштелиши керек (буга байыркы кытай, индиялыктардын «Космикалык Биринчи Адам» түзүлүшүн да кошуп түшүнүңүз) өңдүү «жаратылышчыл» чындыктары таянган концепциялары, Укук илимин байлагылары келген байтүп – Уңгу Казыгынын өзү тайыз-кыйшык экен, түбүндө!

Ал эми кыйшык күзгүдө – кыңыр чындык. Б.а. мамлекеттик түзүлүш, башкарууларында ыраатсыздык – алиге уланып отурган, аягы цивилизациялык масштабда системдүү кризиске алып келип соккон! (бул тууралуу «Манас Цивилизациясынын Манифестинен» таанышыңыз, V бап).

Чыныгы Система деген ушунча тереңдиктерде…
Көчмөн Цивилизация деген ушунча кенендиктерде…

Ушинтип, укук философиясынын эң түпкү булагын да таптык – Телегей Системди, ТЕҢчил порумду. Чыныгы түз коом, түпкүлүгүн көздөгөн мамлекет, жаратылыштын мына ушул эң түпкү табигый мыйзамына кынала-улана курулганда гана ал түбөлүктүүлүктүн түз Жолуна түшөт. Айтса, бул, бир Мамлекеттин эле эмес, аны ичтен толуктуруп-молуктуруп барган ошол мамлекеттин биринчи атому – Кишисинин да, андан артылып бир үйБүлөнүн, артылып – Чоң үйдүн, артылып – Ата Улуунун, артылып – Ата Уулунун; артылып – жети Атанын; артылып – уруктун; артылып – уруунун; артылып – канаттын; артылып – Эл-Мамлекеттин да ичтен чынжыр чырмалышып табигый уламал өсүп-өнүгүп отурган Бир КИШИ – МАМЛЕКЕТКЕ айланган ЖОЛ болот.

Чыныгы Укукчул Мамлекет негизденээр бир-ак Уңгу – ушул! Миңдеген жылдар бою ушул ТЕҢчил философияны ички-руханий да, сырткы-материалий да, салттык – Эл-Мамлекет курумунда да сактап, жашап тирүү келген Кыргыз Эли эми мындан ары да ушул Салттуу Жолун заманга бап шай өнүктүрүп барганда гана, анын туткалуу чындыгын Конституциясына сап кармаганда гана, Эл катары өзүн сактайт.

Баягы суржылаанды Конституциясынан сууруп ыргытат. «Манас Цивилизациясына» карай баштайт! Жок, сууруп ыргыта албаса, «демократия» аталган суйкайган сулуу кооз алдоочбаштык мындан ары да сүлүктөй кактап соруп өзөгүнөн соолута берет. Кылкурт – рак дарттай!

Эми Кыргыз Укукчул Мамлекетинин Конституциясынын долбооруна өтсөк болот.

Чоюн Өмүралиев

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *