БИЛГЕНДЕН БИЛЕЛЕГИҢ КӨП

Байыркы грек илимпозу Евклид болжол менен биздин заманга чейинки III кылымдын башында Александрия шаарында иштеген. Анын өмүрү жөнүндө маалыматтар өтө эле аз. Биз ал Архимедден мурда жашагандыгын, Платондун мектебинен окуганын жана Птолемей биринчинин замандашы болгондугун гана билебиз.

Евклиддин негизги эмгеги – “Негиздер” (латынчасы – “Элементтер”). Ал 13 китептен турат. Алар белгилүү бир схема боюнча: адегенде аныктамалар, постулаттар, аксиомалар, анан теоремалар, алардын далилдөөлөрү берилген. 1-4-китептери планиметрияны камтып, тегиздиктеги фигуралардын, көп бурчтуктардын жана айлананын касиеттери каралат; 5-китебинде пропорциялар теориясы камтылат; 6-китеби фигуралардын окшоштук маселелерине арналган. 7, 8, 9-китептеринде арифметиканын негизги маселелери; 10-китебинде ченелүүчү жана ченелбөөчү кесиндилер жөнүндө түшүнүк; 11, 12, 13-китептеринде стереометриянын негизги теоремалары берилген.

Бул китептеринде Евклид ошол мезгилге чейинки математиканын планиметрия, стереометрия жана сандар теориясынын көптөгөн маселелеринин өнүгүшүн жалпылап, анын андан ары өнүгүшүнө түрткү берген. Евклиддин “Негиздерин” белгилүү илимпоздор Коперник, Галилей, Ньютон, Кардано, Эйнштейндер да зор кызыгуу менен окуп, таасирленип, куштарланышкан.

“Негиздерде” системага салынган геометрия Евклид геометриясы деп аталып, ал илимге эки миң жылга жакын кызмат кылган. Евклид геометриясында аксиомалар системасы чекит, түз сызык, тегиздик, кыймыл жана “чекит тегиздиктеги түз сызыкта жатат”, “чекит башка экөөнүн арасында жатат” деген негизги түшүнүктөргө таянат. Евклиддин “Негиздерин” 1948-52-жылдары орус математиги жана педагогу Д.Д.Мордухай-Болтовский (1876-1952) орус тилине которгон. Евклид астрономия, музыка, оптика ж.б. илимдер боюнча да эмгектерди жазган. Анын жогорку математикага тиешелүү 4 китептен турган “Конустук кесилиштери” сакталган. “Геометрияны” үйрөнүүнүн оңой жолу барбы? – деген Птолемей биринчинин суроосуна “Геометрияда падышалар үчүн өзгөчө жол жок” деп кийин учкул сөзгө айланган белгилүү сөзү менен жооп берген.

Ысмайыл КАДЫРОВ

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *