БИЛГЕНДЕН БИЛЕЛЕГИҢ КӨП

Орус математиги жана механиги Мстислав Всеволодович Келдыш 1911-жылы 28-январда Ригада туулган. Атасы темир бетон конструкциялары боюнча белгилүү илимпоз болгон. Баласы жаш кезинде эле ата кесибин улантуу жөнүндө кыялданган. 16 жашында орто мектепти бүтүп, Москва университетинин физика-математикалык факультетине тапшырган.
20 жашында университетти бүтүрүп, Борбордук аэрогидродинамикалык институтта иштей баштаган. Ал бул жерде бир аз эле иштегенден кийин самолёт куруу боюнча кыйла баалуу изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Ал иштери үчүн ага диссертациясыз эле физика-математика илимдеринин кандидаты деген наам берилген. Андан кийин Москва университетинде, СССР ИАнын В.А.Стеклов атындагы математика институтунда иштеген.
1937-жылы профессор болгон. 1953-ж. СССР ИАнын Колдонмо математика институтуна директор болуп дайындалган. 1943-ж. СССР ИАга корреспондент мүчө, 1946-ж. академик болуп шайланган. 1961-75-ж.ж. СССР Илимдер Академиясынын президенти болуп иштеген.
Мамлекеттик сыйлык 2 жолу (1942, 1946), Лениндик сыйлык (1957) ыйгарылган. Үч жолу ага Социалисттик Эмгектин Баатыры деген наам берилген (1956,1961,1971). Көптөгөн чет элдик академиялардын, илимий мекемелердин жана коомдордун мүчөсү болгон. Ал авиациянын, атом жана космос техникасынын бир катар актуалдуу маселелерин иштеп чыгууга зор салым кошкон.
Келдыштын көптөгөн эмгектери авиациялык конструкциялардын термелүү жана автотермелүүлөрүнө арналган. Аларда чоң ылдамдык учурунда самолёттун канатында пайда болуучу, самолётту өзүнөн өзү кыйроого алып келүүчү дирилдөөнү, учуу жана конуу мезгилинде самолёттун алдыңкы дөңгөлөктөрүндө пайда болуучу кыйраткыч дирилдөөнү жоюуну камсыз кыла турган эсептөө формулаларын эсептеп чыгарган.
Математикадагы көптөгөн теңдемелердин чыгарылышына жана маселелердин изилденишине, эсептөө жана машина математикасынын, аэродинамиканын ж.б. өнүгүшүнө зор салым кошкон. Адамдын космоско учушуна жана кийинки советтик мезгилдеги учуу программаларына жетекчилик кылган.
Ал 1978-жылы 24-июнда Москвада каза болгон.
Ысмайыл КАДЫРОВ

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *