Башын береги шилтемелерден табасыз: (1-баян) Азимбек БЕКНАЗАРОВ: Атамбаевдин доору, (2-баян) Азимбек БЕКНАЗАРОВ: Өткөөл мезгилдин бийлиги, (3-баян) Азимбек БЕКНАЗАРОВ: 2010-жылдын апрель, май айындагы окуялар

2010-жылдын 7-апрелинен кийин, 7-апрелдеги, түштүктөгү апрель-май-июнь окуяларын иликтеп, тыянак чыгаруу үчүн башында белгилүү коомдук-саясий ишмер, Убактылуу Өкмөттүн мүчөсү, академик Абдыганы Эркебаев турган Мамлекеттик комиссия Убактылуу Өкмөттүн чечими менен түзүлдү.
Биринчи жолу комиссия 2010-жылдын апрель, май айларындагы окуяларды изилдесе, экинчи жолу башка курамда, бирок ушул эле А.Эркебаевдин жетекчилиги менен июнь коогалаңын өзүнчө иликтеди.

2010-жылдын октябрь айында шайланышкан 5-чакырылыштагы Жогорку Кенеш 2010-жылдын апрель, май, июнь окуяларын ар тараптуу изилдөө боюнча атайын депутаттык (Парламенттик) комиссия түздү. Анын төрагасы болуп “Ар-Намыс” партиясынын депутаты Т.Мамытов шайланды.
Мындан сырткары Убактылуу Өкмөттүн төрайымы, өткөөл мезгилдин Президенти Р.Отунбаеванын чакыруусу боюнча башында ОБСЕнин Парламенттик Ассамблеясынын Орто Азия боюнча атайын өкүлү Киммо Кильюнен турган, БУУнун, ОБСЕнин, ЕСтин, СНГнын адам укугу боюнча жогорку Комиссариатынын өз ара консультациясынан кийин көз карандысыз Эл аралык комиссия түзүлдү.

Бул комиссиялардан сырткары 2010-жылдын 6-7-апрелиндеги окуяларды, Маевка айылындагы окуяны, түштүктөгү апрель-июнь окуяларын тергөө, күнөөлүүлөрдү аныктоо, жоопко тартуу боюнча мен кураторлук кылгын тергөө органдарынан Башкы прокурор Б.Ибраевдин буйругу менен ведомстволор аралык тергөө-оперативдик топтору түзүлдү. Мисалы, 2010-жылдын 7-апрелиндеги Ак үйдүн алдындагы окуялар боюнча башында аскер прокурору А.Турганбаев жана У.Каримов турган, түштүктөгү апрель-май, июнь окуяларын тергөө боюнча башында Башкы прокурордун биринчи орун басары Р.Бактыбаев турган тергөө-оперативдик топтору түзүлүп, алардын курамына ИИМдин, УКМКнын, Каржы полициясынын, прокуратуранын эң тажрыйбалуу кызматкерлери тандалып алынды.

Тергөө органдарынын аткарган жумуштары жогоруда Башкы прокурор Б.Ибраев, анын 1-орун басары Р.Бактыбаев, Жалал-Абад областынын прокурору К.Турдумамбетовдун берген баяндама-тактамалары, конкреттүү факты, цифралар менен жетиштүү маалымат берилди деп ойлоймун. Алардын маалыматтарында 7-апрелдеги Ак үйдүн алдындагы окуялар боюнча, түштүктөгү апрель-май-июнь окуяларында тергөө тарабынан кимдер күнөөлүү болуп аныкталганы, кимдер жабыркаганы, фамилия, аттары менен так көрсөтүлдү. Канча адам өлүп, канча адам денесинен залал алганынан бери, кайсы статьялар менен жоопко тартылганы, кандай жагдайда, кайсы жерде кылмыш жасаганы баары айтылды.

Тергөө аракеттери, сот иликтөөлөрү оперативдүү ыкчам тергелип, алгачкы бүткөн кылмыш иштер өзүнчө өндүрүштөргө бөлүнүп, качып кеткендердин үстүнөн сыртынан жоопко тартып соттотуу Кыргызстанда биринчи жолу практикаланды. Албетте бул оңой-олтоң болгон жок. Соттолуучулар, жабырлануучулар, укук коргоочулар биринчи кезекте реваншисттер, сепаратисттердин колдоочулары тарабынан митинг, пресс-конференция жолдору менен, ММКлар аркылуу интервью, кайрылуулар менен чыгуу, тергөө органдарынын, соттордун эшиктериндеги ар кандай акциялар менен коштолуп жатты. Айрыкча бул тергөөгө, сотко каршылык кылуу акциялары 7-апрелдеги, июнь окуяларына байланыштуу иштерге көп өткөрүлдү. Жогоруда айтылгандай, айрым адам укугун, аз улуттардын укугун коргоо боюнча эл аралык уюмдар тарабынан атайын проекттер менен “өз адамдарын” Аскаровго окшогон укук коргоочуларды, “өңчөй өзбек улутундагы жоопко тартылгандардын укуктары бузулуп жатат”-дешип, “Кыргызстан адам укугу боюнча өзүнө алган Эл аралык милдеттенмелерин аткарбай жатат”-дешип, Европада, АКШда, башка эл аралык форум, жыйындарда Кыргызстанды жаманатты кылышты.

Р.Отунбаева алардын “оозун басыш үчүн” аларга орден-медалдарды берип, өзгөчө “жасалма” сый-урматтарды көрсөттү. Бирок алар батыштын, өзбек сепаратисттеринин “жашыл кагаздарына” азгырылып, “ичкен кудугубузга түкүрбөйбүз” дегендей, “өзгөчө берилгендик-патриоттук” менен иштеп беришти. Ага далил А.Аскаровдун ишин БУУнун адам укуктары боюнча Комитетинин чечиминин негизинде 2016-жылы Кыргыз Республикасынын Жогорку Соту тарабынан оңдоп каратууга жетишкендиги. Ушуга окшогон, ушул эле уюмдун Аксы окуясы боюнча чыгарган чечимин Кыргызстан аткарган эмес, ага Кыргызстандын укук коргоочулары Т.Исмаилова, А.Абдирасулова, Р.Дырылдаев, Т.Акунду кошпогондо, аксылыктар үчүн Аскаровдой “оптом” күйүп-бышканы” байкалбаган. Демек, бул жерде Аскаровдун деле укугу эмес, дүйнөлүк деңгээлдеги Кыргызстанга каршы жаңы саясаттын, аны коштогон чоң көлөмдөгү “жашыл кагаздардын” күчү экени ачык көрүнүп турат. Кийин бул укук коргоочулар “Бекназаров Аскаровго жана өзбектерге карата катуу чара колдонгон” дешип мени күнөөлөшүп жүрдү. Ал тургай мен Конституциялык сотко өз талапкерлигими койгондо А.Абдирасулова жана башкалар мага каршы пикет уюштуруп да жиберди. Тилекке каршы, кийин, 2016-жылдын сентябрь айында Кыргызстанда өмүр бою эркинен ажыратылган кылмышкер, издөөдө жүргөн К.Батыровго ЕККУнун жыйынында сөз берилгенде, жанында анын сөзүн кубаттап Т.Исмаилова менен А.Абдирасулованын жүргөнүн көрүп күмөндүү ойлорума ишене баштадым.

Аскаровдун үстүнөн БУУнун адам укугу боюнча Комитети чыгарган чечимде Докем айткандай, “көтөн зордуктун” белгилери байкалып турат. Ал чечим боюнча карапайым сөз менен айтканда, Аскаровду кармап жатканда, камакка алганда укугу бузулган, соттук териштирүүдө жактоо тарабынан күбөлөрү толук чакырылып суралбаган, ага каршы кыйноо болгон, ж.б. анын кылмыш жасаган же жасабаганына тиешеси жок нерселер жазылып, бирок талабында адам укугу бузулган, анын иши жабылып, Аскаров токтоосуз бошотулушу керек дегендей талаптар коюлган.

Ооба, БУУнун адам укугу боюнча Комитети Аскаровдун ишинде белгилегендей, 2010-жылдын апрель-май, июнь окуяларында ондогон, жүздөгөн адам укуктары бузулду, чектелди, анткени Кыргызстанда бир үй-бүлөлүк авторитардык бийликти сактап калуунун кандуу аракеттери, кайсы бир чет өлкөнүн колдоосу менен өзбек сепаратисттери уюштурган улуттар аралык жанжал, курал колдонгон араздашуулар болду. Ошол үчүн Кыргызстанда бир нече жолу өзгөчө кырдаал киргизилип, өзгөчө чараларды киргизүүгө аргасыз болдук. Буга Убактылуу Өкмөт аргасыздан барды. Кыргызстанда сейрек кездешчү өзгөчө кырдаал түзүлүп, кайсы бир жеке адам укугунун дүйнөлүк стандарттары бузулса да өлкөнү сактап калуу, элди кыргындан сактап калуу биринчи орунда турган.

Адам каны төгүлүп жаткан жерде кармалган Аскаровду орой түрүндө сүйрөсө, сүйрөп кармагандыр, ошол тополондо жактоочу менен дароо камсыз кылынбашы да мүмкүн, өз милдетин аткарып, эки элди ажыратуу аракети менен жүрүп күнөөсүз өлгөн милиция кызматкеринин туугандары сотто Аскаровго окшогондорго жаман сөздөрдү айтышкандыр, бул соттогу мыйзамченемдүү көрүнүш. Бирок Аскаровго байланышкан адам өлтүрүү, адам өлтүрүүгө үндөө, улуттар аралык араздашууга алып келүүчү аракеттерди жасоо жөнүндө сөз болуп жатканда, кайсы бир укук бузуулар жөнүндө кине коюлуп жатышы “уурусу күчтүү болсо, ээсин доого жыгат” дегенге барабар эмеспи.

Тергөөчүлөрдүн, соттордун мыйзамдуу аракеттери айрым учурларда саясий бийликтин кийлигишүүсү менен токтотулуп, же кайра каратуу процесстери менен байланышып кетет. 7-апрелдеги окуянын негизги иши сотто 2010-жылдын күзүнөн 2016-жылдын жайына чейин жүргүзүлдү. 2016-жылы аягы чыр менен аяктады. Салыштырмалуу Ньюренберг процесси бул жакта калды. Өзүнчө бөлүнгөн кылмыш иштер таптакыр тергелген жок. Мындай көрүнүштөр албетте, коомчулукта ар кандай божомолдоого, ушак-айындардын чыгышына алып келди.

2010-жылдын октябрь айында сотко берилген 7-апрелдеги кандуу окуяга байланыштуу кылмыш ишти 2-инстанция – Кыргыз Республикасынын Аскер соту 2016-жылдын август айында аягына чыгарды. Жыйынтыгында 7-апрелдеги кандуу окуя боюнча күнөөлүүлөр – КР экс-Президенти К.Бакиев — өмүр бою түрмөдө олтурууга, үй-мүлкү конфискация болуу менен;
— Экс-Премьер-министр Д.Усенов — өмүр бою түрмөдө олтурууга, үй-мүлкү конфискация болуу менен;
— Экс- ЦАРИИнин башчысы Максим Бакиев – 27 жылга, үй-мүлкү конфискация болуу менен;
— Экс- СГОнун башчысы Ж.Бакиев — өмүр бою түрмөдө олтурууга, үй-мүлкү конфискация болуу менен;
— ИИМдин экс орун басары Н.Темирбаев – 25 жылга, үй-мүлкү конфискация болуу менен;
— Экс- УКМКнын төрагасы М.Суталинов -20 жылга, үй-мүлкү конфискация болуу менен;
— Экс- Башкы прокурор Н.Турсункулов – 10 жылга, үй-мүлкү конфискация болуу менен;
— Мамлекеттик кенешчи Э.Сатыбалдиев – 10 жылга, үй-мүлкү конфискация болуу менен;
— Президенттин Аппарат жетекчиси К.Жороев — 10 жылга, үй-мүлкү конфискация болуу менен;
— Президенттин секретариатынын башчысы О.Малеваная — 10 жылга, үй-мүлкү конфискация болуу менен;
— Экс- Коргоо министри Б.Калиев,
— СГОнун штаб башчысы Д.Дунганов,
— “Альфанын” командири А.Жолдошалиев,
— УКМКнын төрагасынын жардамчысы Марат Бакиев, жана башкалардын үстүнөн чыгарылган 1-инстанциянын өкүмү да күчүндө калтырылып, ар кандай мөөнөттөргө соттолушту.
Мен, соттун чечими, 6 жыл бою ар тараптуу, жеткиликтүү териштирилип, изилденип, анча-мынча процессуалдык кемчиликтерге карабай, обьективдүү чыгарылды деп ойлоймун. Соттун төрагасы Н.Ашымбек уулунун үстүнөн жүргүзүлгөн “чагымчыл” ушак түрүндөгү саясатты кошпогондо, бул өзгөчө оор, сейрек кездешчү сот процесси аягына туура чыгарылды. Албетте, бийлик тарабынан провокациялык жол менен жүздөгөн өз жарандарын атып өлтүрүү, адамзатында сейрек кездешчү кылмыш. Өлгөн адамдардын 26сына ок башына, 32 адамдын жүрөгүнө, 10 адамдын ичине, дагы 10 адамдын жонуна, ал эми жарадар болгондордун 33үнүн башына, 22синин төшүнө, 22синин ичине, 40нын жонуна, 195 адамдын колу-буттарына ок тийгенинин өзү Бакиевдин бийлигинин канчалык деңгээлде мыкаачы экенинен кабар берип турат.


Мен 2010-жылдын 7-апрели, түштүктөгү апрель-май-июнь окуялары боюнча тергөө иштери, анын жыйынтыктары, сотто аларды кароо ЖПКнын талаптарын толук сактоо менен, идеалдуу жүргүзүлдү дегенден алысмын.
Субьективдүү жана обьективдүү себептер менен айрым мыйзам бузууларга жол берилген жана башка кызыктуу окуялар да болгон. Алардын субьективдүү себептеринин бири болуп, мисалы, 7-апрель боюнча тергөө иштерин, ошол эле Бакиевдин койгон айрым кадрлары, тергөөчүлөрү ушул иш боюнча айыпкер катары жоопко тартылып жатышкан мурдагы экс-генпрокурор Э.Сатыбалдиев менен Н.Турсункуловдун койгон кадрлары менен айрым курсташтары жүргүзүшкөн.
7-апрель, Маевка окуясы, түштүктөгү сериалдуу жанжалдар, Максим Бакиев башында турган коррупционерлерге байланыштуу, М.Садыркуловдун ж.б. иштерди кайра тергетүүгө, чындыгында абдан көп сандагы кошумча жаңы тергөөчүлөр талап кылынган эле, бирок бизде андай мүмкүнчүлүк болгон жок. Ошондуктан эски тергөөчүлөрдү мезгилдин талабына ылайык катуу көзөмөлдүк кылуу менен колдонуудан башка арга калган жок. Мына ушунда катуу көзөмөлдүктүн тескери кесепеттери да болду.
2010-жылдын 27-июнуна чейин сот, прокуратура органдарына куратор катары мен тергөө органдарын көзөмөлдөп турдум. Себеби, Убактылуу Өкмөттүн Декрети бар эле. Бирок, 27-июнда кабыл алынган жаңы Конституциянын талабына ылайык, ушул күндөн тартып өткөөл мезгилдин Президенти Р.Отунбаева жаңы Парламент шайланганга чейин (2010-ж.октябрь) 2007-жылдагы Конституцияда каралган Президенттин, ал эми Жогорку Кенеш шайлангандан кийин жаңы Конституцияда аныкталган Президенттин ыйгарым укуктарына (2011-ж.31-декабрына чейин) ээ болгон. Бул деген тактап айтканда, сот, прокуратура органдарынын иштерин координация кылуу Президентке – Р.Отунбаевага өттү дегенди билдирет. Мына ошондон кийин Башкы прокурор Ибраевдин ордуна Байболовдун Башкы прокурор болуп дайындалышы менен 7-апрель боюнча тергөө иштери баш аламандыкка түштү. Башкача айтканда, экс-генпрокурор Э.Сатыбалдиевге, Н.Турсункуловго жана Б.Калиев, О.Малеваная, К.Жороевдерге 7-апрелдеги элди атууга катышуучулугу бар деген статьялар угузулбай, анысы аз келгенсип, Н.Турсункулов, О.Малеваная, К.Жороевди булар аскер кызматкерлери эмес деп, өзүнчө өндүрүшкө бөлүп, аскер сотуна эмес, жөнөкөй сотторго берүүнү чечишет.

Албетте, буга нааразы болушкан жабырлануучулар жана прокуратура кызматкерлеринин арасында ар кандай пикирлер айтылып, бул Р.Отунбаевага жетет. Бир күнү Р.Отунбаева мени чакырып, — “Азимбек, сен сот, прокуратураны көзөмөлдөөдөн таптакыр четтеп кеттиң, силер сотко жиберген иштер башаламан болуп жатат экен, мен сага тапшырма берейин, аягына чейин өзүң контролдоп берчи, мен мыйзамдарды жакшы түшүнбөй жатам, ар кимиси өзүнүкүн туура деп айтып жатат”-деди. Мен сот, прокуратураны көзөмөлдөгөң вице-премьер болбогонум менен, Убактылуу Өкмөттүн мүчөсү элем, ошондуктан макул болуп, иштин жагдайын, абалын билейин деген максатта Р.Отунбаеванын катышусунда концилиум өткөрүүнү чечтим. Ага Башкы прокурордун милдетин аткаруучу К.Байболов, УКМКнын төрагасы К.Дүйшебаев, Б.Таабалдиев, Э.Мамыров, албетте Р.Отунбаева аппарат башчысы Э.Каптагаев экөө катышты.

Р.Отунбаева башында тигилерге “Бекназаров менин тапшырмам боюнча кылмыш иштерине көзөмөл жүргүзөт”-деп айтты. Күн тартибинде 7-апрелдеги окуя боюнча сотко жиберилген кылмыш иштердин экиге бөлүнүшү жана айрым айыпкерлерге адам өлтүрүүгө катышуучулук деген айып угузулбай калганы боюнча болду.
К.Байболов К.Жороев, О.Малеваная, Н.Турсункуловдордун ишин аскер сотуна эмес, жөнөкөй сотко жиберүү боюнча көрсөтмө бергенин айтты. Мен Байболовго, — Кубат аке, бул мыйзам бузуучулук, кылмыш иште жоопко тартылгандардын бир эле аскер кызматчысы болсо ал иш аскер сотунун кароосуна жатат, бул мына, мыйзамда каралган деп окуп бердим. Олтургандар баары мени колдошту. Ошондуктан бөлүнгөн иштерди кайра кошуп, баарын аскер сотуна жиберүү керек десем, аны аскер прокурору А.Турганбаев да колдоду эле, “андай болсо, сен ошондой кылып өткөз”- деп Байболов аны кекетти.

Мен Байболовго, — Кубат аке, биз бул жерде кыйкырышпайлы, мыйзамды так аткаралы, Д.Усенов да аскер кишиси эмес, бирок аны негедир унутупсуңар, десем, Байболов: — “Силер мыйзамды жакшы билет экенсиңер, мына мен орун басарым Турганбаевге силердин көзүңөрчө тапшырдым, кайра кошсун да сотко өткөрсүн”-деди. Кайра иштерди бириктирип, айыпталуучулардын баарына кайра айыбын угузуп, иштин материалдарын кайра тааныштыруу машакаттары көп болчу, Турганбаев, “Мага тапшырсаңар бир ай бергиле, кайра өткөрөм”-деди.

Ошентип биринчи маселе чечилди. Экинчи маселе боюнча мен Турганбаевге: — эмне үчүн киши өлтүрүү айыбы штабдын мүчөлөрүнүн баарына эмес, жарымына гана угузулган, 7-апрелде элди атып жатканда Ак үйдө олтурушкан, тиктеп турушкан, ошондой чечим кабыл алышканда катышкандардын баарына бирдей, уюштуруучуларга уюштуруучу, аткаруучуларга аткаруучу, чечим алгандарына, кенеш бергендерине ошого жараша айып коюлбаптыр. Башында А.Эркебаев турган мамлекеттик комиссия штабдын мүчөлөрүн аныктап, алардын баарын жоопко тарткыла деп сунуш чыгарган, силер болсо тергөөнүн аягында “ойноп кетипсиңер”, -десем, Турганбаев , “бул ишти башка тергөө тобу бүтүрүшкөн”-деди.

Мен, мына айткылачы, К.Бакиевге, Д.Усеновго киши өлтүрүү боюнча статья угузулуп жатат, алардын элди атканын же аткыла дегенин эч ким көргөн жок, буйрукту Жаныш Бакиев берген, аларды Жаныштын буйругун токтотпогон, элди атып жатканын көрүп турганы, алдын ала даярданганы үчүн киши өлтүрүүгө катышуучулук коюлуп жатат, калган штаб мүчөлөрү деле Д.Усеновдой эле жоопкерчиликтүү. Алар деле эл атылып жатканда тиктеп турушкан. Э.Сатыбалдиевге, Н.Турсункуловго, О.Малеванайга, Б.Калиевге андай айып угузулбай калган деп жабырлануучулар арыз менен кайрылышыптыр, деп арызды бердим.
К.Байболов: — “ Бул маселени билбейт экемин, тергөө боюнча орун басарым Иванов билет, ошондон сурагыла”-дегенде, Р.Отунбаеванын ачуусу келип: — “Биз, Кубат Калбекович, сизден сурайбыз, а сиз орун басарыңыздан өзүңүз сурап бизге доложить этесиз! — деди.

Эртеси Иванов, Боорсоков дегендер мага келишти да Байболов ушундай тапшырма берген дешти. Мен аларга, Байболов өмүрү тергөөчү болуп иштеген эмес, ал жаңылышы же мыйзамды билбеши мүмкүн, а силер мыйзамдын чегинде иш кылгыла, катаңарды оңдогула дедим. Алар катачылык кетиптир, макул оңдойбуз деп кетишти.

Бишкек гарнизондук сотунун төрагасы Ж.Бектемировдун билдирүүсүнө таянсак, ошол (2010-жылдын 26-ноябрында) күнү Б.Калиевдин соттун өндүрүшүндөгү айыптоо токтомуна киши өлтүрүү кылмышына катышкан деген айыпты кошуп, ошол бетти же 56-томдун 263-бетин алмаштырып коелу дешет. Албетте, буга макул болбогон Бектемиров бул жөнүндө тийиштүү жетекчилерге кат түрүндө билдирет. Э.Сатыбалдиевге, Н.Турсункуловго, О.Малеванаяга Аскер прокурору айыптарын угузганда УПКнын 30-ст. 28-ст. 4-б. 37-ст. 2-б. 1,3,5,6,15-пп. менен же киши өлтүрүүгө катышуучулугун кошо угузат. Бирок, соттук иликтөөдө Б.Калиевге угузулган айыптын бетин ондоп коюуга аракеттер болгон фактыны соттук териштирүүдө адвокаттардын өтүнүчү менен чакырылышкан тергөөчүлөр Боорсоков, Башкы прокурордун орун басары Иванов мага келип жолугушкандан кийин, менин талабым боюнча 97-ст. кошумча угузгандарын сотто айтып беришет. Сот албетте, ошондон кийин кошумча угузулган айыптын ушул бөлүгүн алып салат.

Менин оюмча сот туура кылган, анткени айыптоо барагын алмаштырып коелу деген факты Иванов, Боорсоковдун “Бекназаровдун талабы менен кошумча айып койгонбуз” — дегендери, сотко ошондой чечим алганга жетишерлик эле, муну “кыргызбайчылык” дейт. Ошентип, алар өз каталарын мыйзам чегинде ондогондун ордуна кайра биротоло бекитип беришкен. Мен аларга Президенттин тапшырмасы боюнча “мыйзам бузбагыла, бузганыңарды ондогула, дегенде алар, “Байболов көрсөтмө берген” дешкен, мен Байболовдун эмес, мыйзамдын талабын аткаргыла десем, “Бекназаров айтканын кылдык” деп сотто “кыргызбайчылык” кылышып, ишке профессионалдык мамиле кылышкан эмес. Бул субьективдүү кемчиликтер болду.

Экинчи момент, О.Малеваная, К.Жороев, Н.Турсункуловдордун бөлүнгөн иштерин кайра берки кылмыш ишине бириктирип айыбын кайра угузарда алардын качып кеткени, кийин Жороев менен Турсункуловдордун өздөрү сотко кайра келгени да, Малеванаянын кайра келбей койгону да “таза эмес”, кимдир бирөөнүн таасири, кенеши менен кылмыш иши өзүнчө мыйзамсыз бөлүнүп, андан кийин жок кылуунун максаты болуп, мунусу билингенде алар качырылган факты да кудайга жакпаган иш болду.
Үчүнчү дагы бир факты, Бишкек горнизондук аскер сотунун төрагасы Ж.Бектемиров кылмыш ишти актоо багытында, мурдагы “кожоюндарын” соттогусу келбей, К.Бакиевдин, Марат, Жаныбек Бакиевдердин, Д.Усеновдун ж.б. качып кеткендерин үстүнөн ишти сырттан карагысы келбей, УПКда “сырттан айыбын угузат” деген жобо жок, “сырттан соттойт” деген бар, силер алардын айыбын сырттан угузупсуңар, деп алардын ишин өзүнчө өндүрүшкө бөлүп прокуратурага кайтарып жиберет. Анын бул чечимин Кыргыз Республикасынын Аскер соту бузуп, кайра кароого берсе, “анда бул ишти мен карабайм”-деп арыз жазып соттон кеткени ошол учурда Бакиевдердин таасири сотторго, тергөөчүлөргө, прокурорлорго кандай денгээлде болгонунан кабар берет. Бакиевдердин үстүнөн козголгон кылмыш иштерди каратуу үчүн судья таппай калган күндөр болгон.

Мындан да кызыктуу окуя Жалал-Абаддагы 12-14-майдагы тополоң боюнча күнөөлүүлөрдү соттогон Жалал-Абад шаардык сотунун судьясы Ильязовдун чыгарган өкүмү болду. Ал өзүнүн 2010-жылдын 28-сентябрындагы өкүмү менен айыбы угузулуп, сотко берилгендердин үстүнөн актоо өкүмүн чыгарып, мындай деген: “… Ал эми 2010-жылы 7-апрелде бийликке келди деп эсептелген Убактылуу Өкмөт Баш мыйзамдын көрсөтүлгөн талаптарын сактабастан, өз бет алдынча келген бийлик болуп эсептелет. “Убактылуу Өкмөт” ошол мезгилге чейинки колдонулуп келген Конституцияда бийлик катары көрсөтүлбөгөн. “Убактылуу Өкмөт” эл тарабынан, бүткүл элдик референдумда (курултайда) же Жогорку Кенеш тарабынан шайланбаган же дайындалбаган. Конституциялык сот тарабынан бийлик катары таанылбаган. Ошол себептүү (легитимдүү) ачык мыйзамдуу болуп эсептелбеген Убактылуу Өкмөт тарабынан Кыргыз Рееспубликасынын Конституциясына же Кыргыз Республикасынын ченемдик-укуктук актылары жөнүндөгү 2009-жылдын 21-майындагы КР Жогорку Кенеши тарабынан кабыл алынган мыйзамга туура келбеген “Декрет” менен Жалал-Абад областынын губернаторунун милдетин аткаруучу Б.Ж.Асановду дайындаган 2010-жылдын 15-апрелиндеги №79 тескеме дагы мыйзамдуу болуп эсептелбейт. Ошого байланыштуу ошол мезгилде (легитимдүү) ачык, мыйзамдуу бийлик болуп эсептелинбеген Убактылуу Өкмөттүн 8-апрель 2010-жылдагы №17 тескемеси менен кызматынан бошотулду болуп, бирок (легитимдүү) ачык мыйзамдуу бийлик тарабынан кызматынан бошотулбаган мурдагы губернатор Масиров Кошбайды ошол мезгилде кайрылып өзүнүн ордуна мыйзам ченемдүү губернатор катары олтургузууга жасаган көпчүлүктүн аракетинде кылмыштын курамы бар деп эсептөөгө болбойт”-деп жүйөөлөп, бардык соттолуучуларды актап жиберген соттун бул өкүмүн Бакиевдер жазып беришкен деген сөз чыккан. Кийин бул актоо өкүмү Жалал-Абад областтык соту тарабынан жокко чыгарылып, күнөөлүүлөр тиешелүү жазаларын алышкан.

Дагы бир факты, тергөө органдары тарабынан 2010-жылдын 12-13-июнунда “Санпанын” жанындагы окуялар боюнча кармалып, санкция алуу үчүн алып келингендерди “Бишкектен бийлик чыгар деп жатат, губернатор Б.Асановдун айтуусу боюнча” деп, Сузак райондук сотунун судьясы Бекназаров деген аларды кое берген. Жергиликтүү элдин катуу талабынын негизинде тергөө органдары ал адамдарды экинчи жолу Жалал-Абаддагы КСДПнын штабында жүргөн жеринен кармап келип, башка судья аркылуу камакка алышып, алар ар бири 25 жылдан жазаларын алышкан. Ал эми судья Бекназаровдун үстүнөн бул кетирген кемчиликтери үчүн иштен бошотуу боюнча сунуш келтирилип, ал 2010-жылдын аягында атайын комиссиянын сунушунун негизинде Р.Отунбаева тарабынан бошотулган, бирок кайра эле көп өтпөй, Р.Отунбаева тарабынан мыйзамсыз Чүй райондук сотуна судья болуп дайындалган. “Өзбектердин укуктары бузулуп жатат, кыргыз тергөөчүлөрүнө, кыргыз сотторго, Жалал-Абад, Ош областтарынын сотторуна ишенбейбиз”- деген талаптар менен укук коргоочулар пикет, митингдерге чыгып, пресс-конференцияларды берип, бир нече кылмыш иштерди аргасыз Чүй өрөөнүндөгү сотторго каратышты.

7-апрелдеги окуя боюнча элдин талабы менен эл алдында ачык сот процессин өткөрүүгө да каршы болгондор табылып, 2010-жылдын 30-ноябрында сот өтүп жаткан спорт сарайынын жанындагы суу каналы боюнча орнотулган люк белгисиз адамдар тарабынан жардырылып, сот процесси токтотулуп, ошону шылтоолоп башка тар бирок коопсуз жай тапканга чейин сот процесси токтотулган.
Ушундай оор күндөрдө эмнеси болсо да кемчилиги, жетишкендиги менен эки тараптын бир тарабына жек көрүнүп, Кыргызстанда сот адилеттиги, тергөө иштери жүрүп, үзгүлтүккө учураган жок.
Айрым укук коргоочулар “баланча жерде, тигинче кишинин укугу бузулуп, өзбектерди кыргыздар кордоп жатат, уруп өлтүрүп жатат, зордуктап жатат”-деген кыяздагы билдирүүлөрүнөн кийин, тергөөчүлөр ошол айткан факты боюнча көрсөтмө берип коюңуз, биз иликтейбиз дешсе, алар “бизге прокуратура иш козгоп, куугунтуктап жатат”-деп батышка барып, Кыргызстанды жамандагандары да болду.
Нечен жолу “коопсуздугубуз сакталбай жатат” деген жактоочулардын арызынын негизинде сот процесстери үзгүлтүккө учурап, адвокаттарга, коомдук жактоочуларга кошумча атайын кайтаруулар коюлуп жатты. Булардын баары биздин тарых, сабак ала турган фактылар.
Башында А.Эркебаев турган мамлекеттик комиссия 2010-жылдын 7-апрелиндеги, түштүктөгү апрель-май айларындагы окуяны иликтеп чыгып, бул окуялардын чыгышынын башкы себептери деп:
— Өлкөдөгү саясий, экономикалык жана социалдык абалдын начарлашы;
— Коррупция;
— Парламенттик жана Президенттик шайлоонун жыйынтыктарын фальсификациялоо;
— Авторитардык бийликти орнотуу;
— Президент К.Бакиевдин 2010-жылдын 12-февралындагы өлкөнүн Конституциясына өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча аракеттери;
— Коомдогу моралдык-нравалык абалдын начарлашы;
— К.Бакиевдин кандуу башкаруусу;
— Оппозициялык күчтөрдү тоталдык куугунтуктоо;
— К.Бакиевдин тышкы саясатынын кыйрашы;
— Митинг, курултайларды өткөрүүгө каршы аракеттер;
— БЭКтин жана ал өткөргөн элдик курултайлардын чечимдерин аткарбоо;
— 7-апрелдин алдындагы бийликтин превентивдик иш чаралары – Президент К.Бакиевдин элдик курултайларды өткөртпөө боюнча атайын түзгөн штабы;
— Оппозициянын жетекчилерин камоо жана Д.Усенов башында турган штабдын аракеттери;
— 7-апрелдеги бийликтин тынчтык акцияларына чыгышкан элди атып өлтүрүшү — 2010-жылдын 7-апрелиндеги элдик революциясынын чыгышынын себептери деп аныктап, 2010-жылдын апрель-май айларындагы түштүктөгү окуяларды Бакиев жана анын бир туугандары, жактоочулары тарабынан уюштурулган реваншисттик аракеттер деп жыйынтык чыгарган.
Комиссия Убактылуу Өкмөткө жана өткөөл мезгилдин Президенти Р.Отунбаевага 9 пункттан турган сунуш берген:
1. Мурдагы Президент К.Бакиевдин уулдары, инилери, Премьер-министр Д.Усеновду, жана башка кызмат адамдарын, ошондой эле штаб мүчөлөрүн жоопко тартуу;
2. КР Президенти Р.Отунбаевага “Жаңы Кыргызстан” жана Кыргызстан коммунисттери партиясынын лидерлери Ү.Сыдыков менен И.Масалиевдин, мурдагы Бишкек шаарынын Мэри Н.Тулеев менен бирдикте 12-14-майда Бишкекте, Ошто жана Жалал-Абадда мамлекеттик төңкөрүш жасоого аракеттенгендиги боюнча козголгон кылмыш ишти, мындан сырткары 2010-жылдын 18-19-майында Жалал-Абад шаарында башаламандыкты уюштурганы үчүн экс-депутат К.Батыровдун үстүнөн козголгон кылмыш ишти жеке контролдукка алууну;
1.Жаңы Конституция кабыл алынгандан кийин жаңы Өкмөттү түзүүнү;
2. Жаңы Конституция кабыл алынгандан кийин токтоосуз сот, укук коргоо органдарын реформалоо;
3. Күч структураларынын райондогу, областтагы жетекчилерине ротация жүргүзүү;
4. КР Президенти Р.Отунбаевага жана Убактылуу Өкмөткө: Люстрация жөнүндө Декрет кабыл алып, мурдагы Президенттер Акаев, Бакиевдер менен, коррупция, кримдүйнө менен байланышы бар адамдарды Жогорку Кеңешке, жергиликтүү кеңештерге шайлоолорго катышууга жол бербөө, жогорку мамлекеттик кызмат орундарына дайындабоо;
5. Коомчулуктун билиши үчүн укук коргоо органдарынын, мамлекетик чиновниктердин үстүнөн козголгон кылмыш иштерди жарыялоо;
6. КР Юстиция министрлигине, “Алга Кыргызстан” жана “Ак Жол” партияларынын каттоодон өткөндүгүнүн мыйзамдуулугун текшертүү;
7. Убактылуу Өкмөт апрель революциясында каармандарча өлгөндөрдүн элесин түбөлүк калтыруу үчүн иш чараларды иштеп чыксын жана алардын үй-бүлөсүнө мүмкүнчүлүккө жараша материалдык, моралдык зыяндын ордун толтуруу үчүн программа иштеп чыксын.

Бул комиссия өзү 2010-жылдын 20-майында түзүлүп, өздөрүнүн бул тыянагын күз айларында чыгарышты. Ошондуктан 9 пункттун дээрлик бардыгы, 6-пункттан башкасы өз убагынан кечиккен сунуштар болду. 6-пункттагы “Люстрация жөнүндөгү” Декретти Убактылуу Өкмөт кабыл алмак эмес, анткени бул учурда 2010-жылдын 27-июнунда бүткүл эл тарабынан кабыл алынган Конституция иштеп жаткан, революциялык Декреттер менен кимдир брөөнүнүн укугун чектөө же айыптоо мүмкүн эмес болчу. Мисалы, ошол эле Н.Тулеевге окшогондор “Ата-Журт” партиясынан Жогорку Кеңештин депутаттыгына талапкер катары кол тийбестикке ээ болуп, шайлоого катышып жаткан. “Акаев, Бакиевдин адамы” деп аныктоочу орган, же механизм (принциптер) иштелип чыккан эмес. Акаев, Бакиев менен иштешпеген саясатчылар жокко эсе болчу. Эгерде Убактылуу Өкмөт андай кадамга барса, шайлоого киргизилбеген адамдар тарабынан убактылуу бийликке каршы жаңы толкун башталып, эл аралык уюмдар да бизге каршы чыкмак.

Убактылуу Өкмөт алгачкы күндөрү бийлик жөнүндөгү №1-Декрети менен же өзүнчө Декрет менен 1993-жылкы Конституцияны Акаевдин кызыкчылыгы үчүн бурмалап, бир адамдын жеке бийлиги орногонго салым кошкондор деп 1994, 1996, 1998 жана 2003-жылкы Конституциялык кеңешмелердин мүчөлөрүн, Аксы окуясына күнөөлүүлөрдү, Үзөнгү-Кууш, Каркыра сыяктуу жерлерибиздин коңшу өлкөлөргө өтүшү боюнча добуш бергендерди, Кумтөр алтын кенин чет элдик коммерциялык уюмдарга өткөрүп бергендер, приватташтыруу саясаты менен стратегиялык обьектилерди жок кылып саткандар, 7-апрелде элди атууну уюштургандар, түштүктөгү апрель-май окуясында күнөөлүү деп жоопко тартылгандар дегендей, жалпы принциптерин люстрация мыйзамы менен аныктап, бекитип, ал эми конкреттүү адамдарды атайын түзүлгөн улуттук (мамлекеттик) комиссия аркылуу аныктоо белгиленсе, болушу мүмкүн болчу.

“Убактылуу Өкмөт шайлоодо өзүнө жол ачып жатат, оппоненттерин тазалап жатат”- деген коомчулукта боло турган нааразылык күчөмөк. 2010-жылдын 27-июнунан кийин Убактылуу Өкмөттүн же өткөөл мезгилдин Президенти Р.Отунбаеванын андай Декрет алганга укугу жок болчу. Биз укуктук талаага киргенбиз. Андай Декрет алуу башаламандыкка алып келмек. Комиссиянын берген сунуштары мурда эле аткарылып калган сунуштар болду.

2010-жылдын 10-14-июнунда Ош шаарында, Ош жана Жалал-Абад областында болгон улуттар аралык жаңжалды иликтөө, ага саясий жактан баа берүү боюнча 2010-жылдын 12-июлундагы өткөөл мезгилдин Президенти Р.Отунбаеванын Жарлыгы менен башында А.Эркебаев турган улуттук комиссия түзүлдү. Комиссия өз ишин 2011-жылдын башында аяктап, корутундусун орусча даярдап, аны кыргызчага которуп берүү үчүн Президенттин Аппарат башчысы Э.Каптагаевге 2011-жылдын 11-январында кайрылган жана корутундуга комиссиянын 30 мүчөсүнүн 22си кол койгон. А.Князев, А.Абдирасулова, А.Пятибратова, Н.Токтакунов ж.б. мүчөлөр комиссиянын ишине нааразы болуп чыгып кетишкен. Ушунун өзү улуттук комиссиянын иши кыйынчылык менен жүргөнүнөн кабар берип турат.

Негизинен улуттук комиссиянын жыйынтыгы Р.Бактыбаевдин берген баяндамасына 80-90 пайыз окшош. Болгону улуттук комиссия УКМКнын берген маалыматына таянып, тергөө тарабынан далилденбеген 2010-жылдын апрель айында Дубайда Максим Бакиевдин Өзбекстандагы Ислам Кыймылынын (ИДУ) эмиссарлары менен, 2010-жылы май айында Бадахшанда (Афганистан) Бахолах шаарындагы “Талибандын”, ИДУнун, ОТОнун (бириккен Таджик оппозициясы) эмиссарлары менен талаа командирлеринин кеңешмесине Мулло Абдулло жана Бакиевдердин үй-бүлөсүнөн эки адам катышып, Кыргызстанга дестабилиция кылуу үчүн ИДУга жардам берүү чечилип, июнь окуясынын алдында түштүккө “боевиктер” Хорог жана Мургаб аркылуу киргизилгенин, аларды Таджикстандан Кыргызстанга Ж.Бакиевдин таанышы, таджик оппозициясынын талаа командири, наркобарон жардам берген, Ж.Бакиевдин ошол күндөрү Таджикстанда жүргөнүн Ф.Кулов жана орус журналисти А.Дубновдор да ММКлар аркылуу билдирген, деп кошумчалап, июнь коогалаңынын келип чыгышына Бакиевдердин кланынын тиешеси бар деген тыянакка келген.

Экинчи себеп, деп улуттук комиссия кримдүйнөсүнүн өкүлдөрү жана наркотранзитти кайра бөлүштүрүү, кримдүйнөсүнүн төбөлдөрү менен наркобарондордун башаламандык аракеттерди каржылап, уюштуруп турган, ага мисал деп, 2010-жылдын 7-июнунда (Черный Айбек) Мирсыдыковдун өлтүрүлүшүн, Мамажановго караштуу мастерскойдон өзгөчө ири суммадагаы наркотикалык заттардын чыгышын, КАМАЗ автомашинасын согушка ылайыктап жасалганын көрсөтүшкөн. Улуттук комиссия 2010-жылдын июнь окуясынан чыгышына башка себептерди эсептеп айтып, аягында төмөнкүдөй тыянак чыгарат:
1. Кыргызстандын түштүгүндө кыргыздар менен өзбектердин арасында улуттар аралык конфликт болгон;
2. Бул конфликттин тарыхый жана саясий тамыры совет доорунан бери пайда болгон;
3. 1990-жылкы Ошто, жана Өзгөндө болгон улуттар аралык конфликтке саясий жана обьективдүү баа берилбей калганы, андан сабак чыгарылбаганы;
4,5. Акаев менен Бакиевдин доорунда улуттар аралык мамилелерди жакшыртуу боюнча так стратегиялык пландардын иштелип чыгарылбаганы, алардын бийлик жана байлыкты үй-бүлөлөрүнүн кызыкчылыктары үчүн бөлүштүрүү жүргүзүшкөн аракеттери;
6. Өзбек коомунун айрым лидерлеринин өзбек тилинин статусун көтөрүү, квота бөлдүрүү, “Ватан” саясий партиясын түзүп, ушул партия менен өз максаттарына жетүү үчүн жүргүзүшкөн араеттери;
7. 7-апрелдеги элдик революциядан кийинки жаңы бийлик менен эски бийликтин ортосундагы бийлик талашуудан пайдалануу максатындагы К.Батыровдун, И.Абдирасуловдун, Ж.Салахутдиновдун активдүү саясий компаниялары, өткөргөн митингдери, ОшТВ, Мезон ТВ аркылуу алардын сүйлөгөндөрү;
8. Улуттук комиссия 9 пункт менен: “Считать в произощедшей трагедии, несомненно, есть и вина Временного Правительства, кураторов и руководителей его силового блока А.Бекназарова, И.Исакова, Б.Шерниязова, К.Дуйшебаева, губернаторов, Мэров и акимов двух южных областей, городов и районов, где имели место межнациональные столкновения. Они не смогли предотворить начало и эскалацию событий, хотя и имели информации заранее. Отсутсвие четкости и слаженности, взаимной координации и ответственности в работе, растерянность и деморализация – эти факторы были характерны для деятельности центральных и местных органов власти, силовых и правоохранительных структур…” деп туура белгилеген, бирок маалымат алып турган Р.Отунбаеваны, ушундай окуянын алдын алуу үчүн түзүлгөн атайын комиссиянын төрагасы А.Атамбаевди белгилебеген.

Жогоруда айтып кеткендей комиссиянын төрагасы А.Эркебаев, Ж.Жекшеев, Ш.Атаханов ж.б. айрым ушул маселени иликтеп жаткандар М.Акаева айткан “ит куйруктук” кейпилерин көрсөтүшкөн. Алардын “ит куйруктугу” чыгарган жыйынтыгында эмес, жыйынтык “Убактылуу Өкмөт маалыматтарды алып турса да, бул окуянын алдын алган эмес” деп туура чыгарылып, бирок, конкреттештирилбей, ким, кимге кандай маалымат берип турганы, канча жолу бергени, ал маалыматтарды ким кабыл алганы ачык айтылбай, чындык жашырылганында. Мисалы, мен ошондой маалыматты М.Мырзакматов, К.Дүйшебаевдер Р.Отунбаевага же башкага бергенин, ал кандай маалыматтар экенин ушул күнгө чейин расмий билген жокмун. Кийин 2011-жылы Жогорку Кеңеште М.Мырзакматов “бир канча жолу кат жөнөткөм” дегенин уктум.
Экинчиден, Убактылуу Өкмөттүн 2010-жылдын 23-апрелиндеги тескемеси менен (андай тескеме, комиссия бар экенин да мен кийин ушул улуттук комиссиядан билдим) башында А.Атамбаев турган, ушундай конфликттердин алдын алуу боюнча атайын комиссия түзүлгөнүн Улуттук комиссия билсе да “Атамбаевге чаң жугузбаган”, жана ал комиссияны эч кандай иш чара уюштурган эмес, же буларды уюштурган деп белгилебеген.
Үчүнчүдөн, мен күч структураларынын куратору болуп бир дагы расмий документ менен бекитилбегем. Мага негизинен прокуратура, сот, каржы полициясы, каржы чалгындоо, жазаларды аткаруу мекемелери бөлүнгөн. Коргоо министрлиги, ИИМ, УКМК жана башка күч структураларын Р.Отунбаева өзү координация кылган деп айтканыма карабай, комиссия билип туруп, мени күч структураларынын куратору деп белгилегени да “ит куйруктун” белгиси. Мүмкүн ушул чечими үчүн А.Эркебаев, Ш.Атахановдор А.Атамбаевден чоң кызматтарды алса, Ж.Жекшеев №1-кеңешчи, Атамбаевди мактоо боюнча “тележылдызга” айланып, “Манас” орденин бекеринен албагандыр, деген ой кетет. Муну чычалагандан эмес, жөн гана адилеттүүлүк үчүн жазып коюуну туура көрдүм.
2010-жылдын 13-майында дайындалган И.Исаковдун эмне күнөөсү бар? Мындай конфликттин алдын алуу боюнча коргоо министринин эмне тиешеси бар? Мындай алааматтын алдын алуу Улуттук Коопсуздук Кызматынын, башка укук коргоо органдарынын түздөн-түз милдети. Коргоо министри өзгөчө кырдаал киргизилгенде гана пайдаланылышы мүмкүн. Аны академик Эркебаев, же Ш.Атаханов билген эмеспи? Билет. Кеп башкада.

2010-жылдын 19-майында Жалал-Абадда биринчи улуттар аралык конфликт болгон. Ал конфликт Убактылуу Өкмөттүн айрым мүчөлөрүнүн ишеничине кирген Батыровдун 2010-жылдын 14-майында, же И.Исаков түштүккө жаңы эле атайын өкүл болуп дайындалганда, Тейит айылына “Ата-Мекен”, “Ватан” партияларынын активисттери менен келип, Бакиевдердин арестте турган үйүн, Кыргызстандын желегин кошо өрттөгөнүнөн, тоолук кыргыздар 19-майда Батыровдун университетине келишкенин, ал жерде Батыровдордун аткан огунан 3 адам өлүп, 70тей адам жарадар болгонун комиссия билип туруп, конкреттештирип жазбаган. Батыровдун ММКлар аркылуу Р.Отунбаевага, А.Атамбаевге, Ө.Текебаевге тез-тез жолугуп турганы боюнча, аны бүт түштүктүн элинен конкреттүү угушса да, Батыровго кылмыш иши козголгондон кийин да аны кабыл алышканын жазган эмес. Ушул фактылар жөнүндө күндөн-күнгө эл арасында ушул тууралуу сөз көбөйүп, аны Бакиевдер пайдаланып, акыры улуттар аралык жаңжал чыгышына башкы себептердин бири болгон. Тактап айтканда, улуттук комиссия өз жыйынтыгын бийликтеги бирөөлөрдүн көрсөтмөсү, көзөмөлү менен чыгарганы даана байкалып турат.

Улуттук комиссия өз жыйынтыгын чыгарып, А.Эркебаев берген ошол учурдагы пресс-конференциясынан, ошол эле учурда ага реакция кылган башка ММКда чыккан маалыматты да тарых үчүн тиркей кетейин. (№10-тиркеме)
Аягында Улуттук комиссия:
“1. Президенту, Жогорку Кенешу и Правительству КР рассмотреть меру политической ответственности членов Временного Правительство А.Бекназарова, И.Исакова, Б.Шерниязова, К.Дүйшебаева, курировщих во время июньских событий силовые структуры, бывшего Генпрокурора Б.Ибраева, губернатора Ошской и Джалал-Абадской областей, Мэров городов Ош, Джалал-Абад, Майлуу-Суу, акимов Базар-Коргонского, Сузакского, Ала-Букинского, Кара-Суйского, Араванского районов за допущение и несвоевременное предотвращение межэтнического конфликта на юге страны”- деп күнөөлөп сунуш берген. Мени, Исаковду, Шерниязовду, Дүйшебаевди Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрү катары мүмкүн туура белгилеген. Бирок, ошол 7-апрелден бери күйгөн оттун ортосунда жүрүшкөн жергиликтүү бийликтин өкүлдөрүн айыпташканы “осурган кыз, осурбаган кыздын бетин тытат” дегендей эле болуп калган.

Алардын ордуна, адилеттүүлүк үчүн, Батыровду кайра-кайра кабыл алып, колдоп жүрүшкөн, “паспорт берген”, качырган, Ж.Бакиевди кармабай кое берген, конфликт болоору жөнүндө алдын ала маалымат алып турушкан, конфликттердин алдын алуу боюнча атайын комиссия түздүрүп, бирок эч нерсе жасабаган жана күч структураларынын башында турушкан Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрүнүн деле калыстык үчүн атын атап, ага кошуп калган “эт менен челдин ортосунда жүргөн” Убактылуу Өкмөттүн айрым мүчөлөрү эмне иш кылып жүрүщкөнү боюнча кичине сөз кыстырып койсо болмок Абдыган аке.

Көз карандысыз эл аралык комиссия Кыргызстандын бийлигине өз отчетун 2011- жылдын 1-апрелинде англис жана орус тилинде тапшырды. Көз карандысыз эл аралык комиссия тергөө иштерин жүргүзө албаганы менен, Кыргызстанда болгон 10-14-июндагы окуяларды изилдеп, болгон кылмыштарды, мыйзам бузууларды эл аралык укуктун алкагында квалификация кылганга, күнөөлүүлөрдү жоопко тартууга сунуш бергенге укугу болгон.
Кыргызстандын бийлиги эл аралык комиссияга болушунча шарттарды, ачыктыкты түзүп берди. Эл аралык комиссиядан Кыргызстандын бийлиги көз карандысыз, обьективдүү, ар тараптуу изилдөөнү жана ошого жараша жыйынтык чыгат ко деп үмүттөнгөн. Эл аралык комиссия А.Эркебаевдин улуттук комиссиясынан айырмаланып, “ит куйруктук” кылбай, иликтөө иштерин Убактылуу Өкмөттүн жетекчилигине кайра-кайра кирип “кеңешип” жүргүзбөй, өз алдынча иштешти.

2010-жылдын 6-7-апрель, түштүктөгү апрель, май, июнь окуяларын изилдөө боюнча түзүлгөн бардык комиссиялардын тыянагынан эң көлөмдүүсү эл аралык комиссиянын тыянагы болду. Анын отчету 418 пункттан, айрым пункттардын ичине ондогон подпунктчаларды камтыды. Ошондуктан окурмандарга, башка комиссиялар белгилебеген пункттардын орус тилиндеги (кыргыз тилинде болбогон) вариантында кандай болсо ошондой көчүрмөсүн берип, ага өзүмүн көз карашымы, комментарийими бере кетейин.
Эл аралык комиссия өзүнүн отчетунда:
“…Введение:
А. Создание ИКК (Эл аралык комиссия)
“ … 6 июля 2010 года Президент Р.Отунбаева обратилась к доктору Киммо Кильюнену, Специальному Представителю ПА ОБСЕ по Центральной Азии, с просьбой о координации процесса подготовки Международной независимой комиссии по исследовании трагических событий, произошедщих на юге Кыргызстана… В письме МИД, адресованным ООН 21 июня 2010 года Правительство Кыргызской Республики обратилось к Генсеку ООН за поддержкой для Международной независимой комиссии по исследованию К.Кильюненом…”
Б. Мандат. ИКК обладает полномочиями: — Исследовать факты и обстоятельства событий июня 2010 года в Оше и прилегающих областях Кыргызской Республики, включая причины и ход событий, а также действия, предпринятые впоследствии;
— Квалифицировать нарушения и преступления в рамках международного права;
— Определить ответственность и, когда возможно, ответственных;
— Разработать рекомендации, включая, в частности, по мерам ответственности с тем, чтобы обеспечить неповторение нарушений и для доклада в мир, стабильность и примерение.
Понимается, однако, что при определении ответственности, Комиссия не будет осуществлять уголовное расследование; осуществление такого расследования остается обязанностью Кыргызской Республики”.
— Свободу передвижения по всей территории Кыргызстана;
— Свободный доступ ко всем местам и учреждениям, имеющим отношение к работе комиссии.
В. Состав ИКК.
Мандат ИКК установливает, что “Международная независимая комиссия по исследованию будет состоять из Совета из числа видных деятелей, а также группы экспертов. Совет будет возглавляться доктором Киммо Кильюненом, Специальным представителем Парламентской Ассамблеи ОБСЕ по Центральной Азии. В общем составе Совета и экспертов будет представлен нобходимый опыт в области прав человека, анализа конфликтов, международного гуманитарного и международного уголовного права; знания о стране и навыки языка. Необходимость гендерного и географического разнообразия среди членов Комиссии также будет принята во внимание”.
Комиссия состоит из следующих 7 членов:
Киммо Кильюнен, Председатель комиссии, член Парламента и Специальный представитель Парламентской Ассамблеи ОБСЕ по Центральной Азии (Финляндия).
Филип Алстон, Сидней Остин, Приглашенный Профессор Гарвардского Университета и в прошлом Специальный докладчик ООН по вопросам внесудебных казней, казней без надлежащего судебного разбирательства и произвольных казней (Австралия).
Якин Эртюрк, Профессор Социологии Ближневосточного Технического Университета, Член Европейского Комитета по Предотвращению Пыток и в прошлом Специальный докладчик ООН по вопросам насилия в отношении женщин (Турция).
Брижит Орбетт, Судья Парижского аппеляционного суда, Председатель отдела Национального суда по убежищу (Франция).
Рейн Мюллерсон, Президент Академии Права Таллинского Университета и в прошлом Региональный советник ООН по Центральной Азии (Эстония).
Валерий Тишков, Директор Института Этнологии и Антропологии Российской Академии Наук и в прошлом Министр по делам национальностей Российской Федерации (Россия).
Ральф Заклин, в прошлом Заместитель Генерального Секретаря ООН по юридическим вопросам (Великобритания).
Эксперты были из Армении, Австралии, Австрии, Бельгии, Канады, Финляндии, Франции, Германии, Казахстана, России, Великбритании и США. Национальные ассистенты и технические сотрудники представляли различные этнические группы: 8 кыргызов, 4 узбека, 4 русских, 1 казах, 1 кореец, 1 татарин.
Г. Толкование мандата
Члены комиссии пришли к согласию, что первый компонент мандата – “исследовать факты и обстоятельства событий июня 2010 года в Оше и прилегающих областях Кыргызской Ренспублики, влючая причины и ход событий, а также действия предпринятые в последствии” означает, что ИКК должна действовать как орган, устанавливающий факты.
Второй компонент мандата требовал от ИКК “квалифицировать нарушения и преступления в соответствии с международным правом”. ИКК исходить из того, что выражение “международное право” относится к международному праву прав человека, муждународному гуманитарному праву и международному уголовному праву.
Третий компонент мандата предусматривал, что ИКК “определит ответственность и, по возможности, установит ответственных”. ИКК считаев, что концепция “ответственности” включает в себя как индивидуальную, так и институционно-политическую ответственность за события. Исходя из того, что ИКК не осуществляла уголовного расследования, она не обладает полномочиями суда или прокурора, ее возможности ограниченны установлением ответственных и рекомендациями…
Д. Методы работы.
Первоначально ИКК концентрировалось на сборе и изучению информации, заключавщейся в различных отчетах и документах…
В общей сложности, ИКК собрала свыше 700 документов, около 5000 фотографий и 1000 фрагментов видео.
С тем, чтобы оценить достоверность собранной информации и установить факты и обстоятельства событий июня 2010 года. ИКК провела свыше 750 интервью…
Из числа проинтервьюированных жертв и свидетелей 45% являлись узбеками, 40% кыргызами и 15% другой или неустановленной национальности…

В результате визита трех Членов Комиссии и нескольких экспертов Секретариата в г.Ташкент, Узбекистан, власти Узбекистана согласились передать многочисленные документы и заявления. В частности, ИКК проанализировало 132 заявления из материалов органов прокуратуры. Данные заявления были, в основном, получены от узбеков, которые покинули Ош и Джалал-Абад в поисках убежище в Узбекистане во время июнских событий. Информация, содержащаяся в данных заявлениях, в весьма значительной степени была поддержана доказательствами, собранными непосредственно ИКК. ИКК считает данные материалы правдивыми и заслуживающими доверия.

Стандартом доказательства, применяемым ИКК в ее исследовании являлось разумное подозрение.”
Эл аралык комиссиянын тыянагынын 34-пунктунда Кыргызстандын Фергана өрөөнүндөгү аймактары “… традиционно состояло из значительного количество узбеков… С 1960-х годов переезд кыргызского населения из сельской местности, и их переселение в города… кыргызы начали двигаться на юг в поиске земли, работы”-деген тыянактары, 1990-жылкы “Адолат”, 2010-жылдын апрель-май айларындагы К.Батыров И.Абдирсулов “Ошская инициатива” деген Ташкенттеги уюмдун ж.б. документтериндеги, сүйлөгөн сөздөрүнөн гана көчүрүлгөнү билинип турат. Кыргыздар Кокон хандыгы учурунда да, Россия империясы Фергана өрөөнүн басып алганда да, совет доорунда да түштүктөгү азыркы аймактарда көпчүлүктү түзгөндүгү тарыхый, илимий, статистикалык документтер менен далилденип турат. Жогоруда айтылган, комиссиянын ишине катышкан улуттук асиссенттердин ичиндеги “8 киргиздин” ордунда “8 кыргыз” болгондо жок дегенде ушул чындыкты комиссия мүчөлөрүнө, эксперттерге айтып, документтүү түрдө көрсөтүп беришмек.

37-пункт. … По мере того, как начался процесс распада Советского Союза, социально-экономическая ситуация на юге Кыргызстана была негативной. Конкуренция за экономические ресурсы стала сильней и латентный этнический антагонизм более явственным, особенно на юге, где кыргызское и узбекское население было примерно равным по количеству. Узбекское общество в Джалал-Абаде через движение “Адолат” представило в марте 1990 года ходатайство в Верховный Совет СССР об образовании автономной области в составе Кыргызской ССР. Некоторые члены представляли более радикальные требования о полном отделении от Кыргызстана и присоединении к Узбекистану. “Адолат” также призывал к тому, чтобы Узбекскому языку был дан статус официального и стремился к определенной степени экономической независимости…

Бул жерде да комиссия, “…особенно на юге, где кыргызские и узбекские население было примерно равным по количеству..”-деп К.Батыровдордун сөзүнө гана таянышкан.
39,40,41-пункттар. … Беспорядки 1990 года произошли в шести географических зонах города Ош и Ошской области. Было около 1200 жертв, включая более 300 убитых и 462 серьезно раненых. Большое количество имущества было уничтожено. Наиболее тяжелые потери были понесены и наиболее жестокие преступления были совершены в Узгене и вокруг него, где сопротивление узбеков было наиболее сильным. Советские парашютисты были направлены в течение нескольких часов. У них был приказ применять огонь на поражение, что они и сделали, когдо другие варианты провалились. В конце кризиса более тысячи военных остались на шесть месяцев, чтобы сохранять мир и позволить расследованию осуществиться. Далее последовали соответсвующее преследование и честные судебные разбирательства.
Примерно 4000 инцидентов были расследованы и 3215 преступлений были зарегистрированы. Около 1500 дел по обвинению были начаты. 300 дел были направлены в суд и около 300 лиц подверглись судебному разбирательству. Усилия привели к судебным разбирательствам, в ходе которых 48 человек, 80% из которых кыргызы, были осуждены на длительные сроки заключения за убийства, попытки убийства и изнасилования.

Параллели между событиями июня 1990 года и июня 2010 года схожи и поучительны. Обе вспышки насилия случились во время политических волнений, когдо политические лидеры маневрировали, чтобы заменить старые элиты, и когда центральное правительство было неожиданно и радикально ослаблено политическими изменениями. Слухи об изнасилованиях и пытках играли решаюший роль в мобилизации участников в каждом из событий…

Көрдүңөрбү урматтуу окурман, эл аралык комиссия: “…советские парашютисты были направлены… у них был приказ применять огонь на паражения, что они и сделали, когда другие варианты провалились…”-дейт да, биздин ушундай эле аргабыз кеткенде, жогоруда мен айткан Декреттердин негизинде, Нариманда, башка жерлерди сепаратисттерден тазалоо учурунда аргасыз колдонуу аракеттерин туура эмес деп белгилешкен.
1990-жылдары дүйнөлүк держава болуп турган СССРдин ушундай кырдаалдагы аракеттери менен июнь айындагы бийликке 2 ай мурда келген Убактылуу Өкмөттү салыштырып элестетип көргүлөчү?!
40-пункттагы 1990-жылдагы окуяда: “ 80% их которых кыргызы были осуждены на длительные сроки…”-деп, ал эми комиссиянын “2010-жылы андай болбоду?”-дегендей өкүнүчтүү жыйынтык чыгарышы, кудайга да жакпаган көрүнүш.

47-пунктта …Народные демонстрации против Акаева начались в Оше и Джалал-Абаде. Объединенная оппозиция, ведомая Бакиевым, Отунбаевой и Омурбеком Текебаевым провела массовые демонстрации в Бишкеке, которые она назвала тюльпановой революцией. 24 марта 2005 года несколько тысяч человек осадили Белый дом. Акаев сбежал из страны… -деп туура белгилеп, бирок “тюльпан революциясына” деги эле катышпаган, ага каршы болуп жүргөн Ө.Текебаевди массалык демонстрациянын башына алып келип койгону да түшүнүксүз. Батыров айткан го!

49- пунктта, …Бакиев был избран президентом в августе 2005 года, получив почти 90 процентов голосов. Сравнительное единство среди ведущих политических фигур страны оказалось кратким. Кандидатура Отунбаевой как министра иностранных дел не была утверждены парламентом. Бекназаров был снят с поста Генерального прокурора в сентябре 2005 года. Текебаев ушел с поста спикера парламента в феврале 2006 года и затем возглавил оппозицию новой конституции, предложенной Бакиевым. В ноябре 2006 года тысячи протестующих требовали, чтобы тюльпановая революция выполнила свое обещание резко ограничить президентские полномочия. Изменения к конституции, принятые 9 ноября, ограничили в какой-то степени президентский офис, но последующие изменения 15 января 2007 года восстановили полномочия президента. В промежутке между этим Кулов ушел с поста премьер-министра в декабре 2006 года… Бул пунктта да Ө.Текебаевди: “…Текебаев ушел с поста спикера парламента… затем возглавил оппозицию новой Конституции, предложенной Бакиевым”-дейт. Муну кайдан, кимден алган белгисиз. Мүмкүн Батыров айтса керек. Текебаев эч качан оппозицияны, Конституцияны эч качан жалгыз “возглавить” этпегенин, Бакиев ага “предложить этпегенин” ал оппозициянын лидерлеринин бири болгонун баарыбыз эле жакшы билебиз да.
52-пунктта болсо, “…Атамбаев исполнял обязанности премьер-министра в 2007 году, но не противостоял Бакиеву по вопросу непотизма”-дейт. Атамбаев 2005-2007-жылдары “Реформа үчүн” оппозициялык кыймылынын Текебаевдей эле тең төрагаларынын бири экенин, 2007-жылы Атамбаев, Куловго окшоп “кызмат үчүн эмес” “Реформа үчүн” кыймылынын Бакиевдин “непотизмине” каршы жана “Конституциялык реформа үчүн” бекем турган көпчүлүгүнүн чечими менен, ушул максатты ишке ашыруу үчүн Премьер-министр болгону жашырылган.

57-пункт. …Несмотря на Бакиевские меры, 7 апреля толпа в несколько тысяч собралась вокруг Белого дома в Бишкеке. Силы безопасности использовали боеприпасы для разгоны толпы. Насилие там и в других местах привело к 86 жертвам и более тысячи раненым. Бакиев отправился в свой дом в Джалал-Абаде. Отунбаева, к которой присоединились Текебаев, Атамбаев и другие видные оппоненты Бакиева обьявили себя временным правительством… Бул пунктта айтылгандай, Отунбаевага эч ким “присоединились” эткен эмес, алар бардыгы БЭКтин саясий бюросунун мүчөлөрү болгон. Ал эми Атамбаев БЭКтин төрагасы – ошол кездеги бириккен оппозициянын лидери болгону белгиленген эмес.

58-пункт. … Политический вакуум на юге Кыргызстана оставляет в Бакиевском сознании три пути: борьбу за власть между сторонниками Временного Правительства, сторонниками изгнанного Президента Бакиева и представителями узбекского сообщества. Временное Правительство искало поддержки на юге у узбекского населения. Бывший член парламента, состоятельный бизнесмен и основатель университета Дружбы Народов Кадыржан Батыров был наиболее видным в группе последных. Как узбекский политик, он обращался к своему электорату, узбекскому меньшинству. 15 мая Батыров произнес речь, убеждая узбеков к участию в политическом процессе. Вне зависимости от его намерений, речь внесла вклад в слияние политики с нациоанльностю. Послание было намерено неверно истолковано некоторыми лидерами кыргызского сообшества как призыв к автономии и означало, что узбеки должны обьединиться против них…

Бул жерде да Убактылуу Өкмөт түштүктөгү өзбек элинен колдоо издеген деп, провакациялык бүтүм чыгарылган. Бул да Убактылуу Өкмөттүн оппоненттери жана Батыровдун өзүн-өзү көтөргөн мактанчактык, өзбек диаспорасынын лидери болууга жетишүү үчүн айткан сөзүнө таянып чыгарылган бүтүм. Жогоруда белгиленгендей мүмкүн Батыров аркылуу алдыда болуучу шайлоодо өзбек калкынын колдоосуна ээ болуу үчүн КСДПнын лидери Атамбаев же “Ата-Мекендин” лидери Текебаев жеке аракеттерди кылса кылгандыр, бирок Убактылуу Өкмөт андай кимдир бирөөгө, кайсы бир улутка өзгөчө муктаждыгын эч качан билдирген эмес.

61,62-пункттар. …Временное Правительство мобилизовало своих сторонников, в частности партию “Ата-Мекен” и сторонников из Джалал-Абада, Сузака и Базар-Коргона. Несколько членов Временного Правительства, включая Отунбаеву, Атамбаева, Текебаева, Бекназарова и Каптагаева несколько раз в день звонили Батырову. Батыров сказал ИКК, что он поддерживал регулярный контакт с членами Временного Правительства. Батыров вместе с другими лидерами сообщества и мусульманским духовенством начали мобилизацию узбеков из Джалал-Абадской и Ошской областей. Текебаев предположительно сказал ему: “вы хотели участвовать – давайте, участвуйте сейчас”.

14 мая сторонники Временного Правительства, мобилизованные партиями “Ата-Мекен” и “Ак-Шумкар”, последняя руководимая братом Текебаева Асылбеком, промаршировали в Джалал-Абад и в сторону здания областной администрации… Ооба, мен жогоруда нечен жолу факты менен далилдеп жазгандай, Убактылуу Өкмөт өзүнүн колдоочуларын бир эле 13-майда эмес, бир эле Базар-Коргон, Сузактан эмес, бир эле “Ата-Мекенчилер” же “Ак-Шумкардан” эмес партиялуулугуна, улутуна карабай Бакиевдердин реваншисттик аракеттерине каршы бир нече жолу Аксы, Базар-Коргон, Сузак, Токтогул, Ноокен райондорунан, Кара-Көл, Таш-Көмүр, Майлы-Суу шаарларынан Жалал-Абадга мобилизациялаган. Комиссия баарын “Ата-Мекен” жасап жатат деген партиялык популизм фактысына таянып, ага кошуп К.Батыровдун өзүн өзгөчө маанилүү адам катары көрсөткүсү келген арам максаттуу популизмине карап тыянак чыгарып койгон. Ал жерде КСДПнын, губернатор Б.Асановдун, М.Усеновдун Аксы районунун акими К.Өмүрбеков баштаган жүздөгөн, миндеген адамдар эске алынган эмес.

61-пунктта, Убактылуу Өкмөттүн бир канча мүчөлөрү Батыров менен байланышта болгон деп, Батыровдун сөзүнө гана таянып жыйынтык чыгарылган. Башкалар үчүн жооп бербейм, бирок мен Батыров менен ошондо, кийин, ушул күнгө чейин бир жолу да телефон менен сүйлөшкөн эмесмин. Болгону Жалал-Абад облпрокуроруна чакырып, бир нече адамдын көзүнчө эскертүү бергем.

64-пунктта. … После призывов разрушить штаб Бакиева, толпа в 1000 человек, как кыргызов, так и узбеков направились в родную деревню Бакиева Тейит. ИКК получила противоречивую информацию о точной роли Батырова. В то время как некоторая информация указывала, что Батыров руководил походом в Тейит и отдавал команды к марадерству и сжиганию домов, он это отрицал. Несмотря на присутствие милиции, специальных сил и высокопоставленных чиновников от безопасности, включая главу Облуправления Внутренних дел Сталбека Бакирова и Заместителя министра внутренных дел Суюна Омурзакова, три дома, принадлежащих Бакиевым, были подожжены. Согласно Батырову и другим узбекским свидетелям, известные преступники находились там и дом Бакиева уже горел, когда они прибыли. Более поздние свидетельства предпологают, что национальный флаг Кыргызстана был сожжен и растоптан, но у ИКК нет доказательств об этом… Бул кылмыштарга Батыровдун түздөн-түз катышы бардыгы, ошол окуяга катышкан миндеген адам, укук коргоо органдарынын кызматкерлеринин, кылмыш иш боюнча тергөөнүн жыйынтыгы — бир Батыровдун көрсөтмөсү менен жокко чыгарылганы өкүнүчтүү болгон.

66-пунктка. … Народный митинг 15 мая проводился в университете. Батыров произнес речь, обвиняя службу безопасности в неспособности или нежелании поддерживать безопасность и поднял вопрос положения узбеков. Он заявил, что узбеки были необходимы для восстановления порядка, что “во всяком случае, мы его вернем” и что узбекское сообщество могло помочь гарантировать народу порядок через организацию дружин, так как другие варианты видимо не работали эффективно. Губернатор Асанов находился и был заснят рядом с Батыровым. Губернатор сказал ИКК, что Батыровым не было внесено радикальных требований, но что тон речей выражал сильное раздражение и вдохновил узбеков быть более решительным в своих желаниями. В свете инцидента в Тейите, речь рассматривалась многими кыргызами как акт агрессии против кыргызов и государственности Кыргызстана… Эл аралык комиссия бул жерде туура тыянакка келген. Анткени К.Батыров деле, Кыргызстандагы өзбек улуту да өлкөдөгү башаламандыкка каршы күрөшүүгө укугу бар, ал эми Асанов губернатор катары мындай элдик жыйынга катышууга милдеттүү болчу.

Мына ушул 15-майдагы Батыровдун эмоционалдык тон менен сүйлөгөн сөзү, анын жанында баш ийкеп губернатор Б.Асановдун турушу тартылган видеокадр Ош ТВ, Мезон ТВ аркылуу кайра-кайра көрсөтүлүшү, кантип өлкөдө Убактылуу Өкмөткө каршы кезектеги реваншисттик аракеттерди улантууну көздөп турган Бакиевдерге майдай жаккан. Алар ушул моментти күтүп жүргөн. Ушул окуядан кийин реваншисттер элдин патриот-улутчул катмарына, айрыкча 1990-жылкы окуяны, 1969-жылкы Жалал-Абад шаарындагы студенттердин ортосундагы кыргыз-өзбек жаңжалын, кылымдардан бери Фергана өрөөнүндөгү кыргыз менен “сарттардын” ортосундагы нечендеген конфликттерди башынан кечирип келаткан түштүк кыргыздарынын арасында, “Убактылуу Өкмөт өзбектерди колдойт, аны көрдүңөр, кыргыздын Президентинин үйүн өзбектерге өрттөттү, туусун өрттөттү” деген чагымчыл чакырыктарын ийгиликтүү жүзөгө ашырды. Чындыгында Батыровдун бул аракеттери, түштүк кыргыздарын кайдыгер калтырмак эмес. Ушунун натыйжасында 17-майда “Манас” коому түзүлүп, 19-майда Батыровдун университетинин алдында алгачкы улуттар аралык конфликт чыкты.

70, 71-пункттарга. …Собралось около 3000 строннников Манас коомо. В их числе были заместитель министра обороны Суюн Омурзаков, областной прокурор Турдумамбетов, городской прокурор Латып Жумабаев, заместитель начальника областной милиции Жороев и начальник милиции города Джалал-Абад М.Мамашев. ..

…Батыров, узбекские лидеры и местные власти пытались предотвратить собрание на ипподроме, опасаясь, что оно закончится нападением на администрацию и университет. Ипподром находится в рамках администрации Сузакского района, оставляя муниципальные власти бессильными для предотвращения событий. Власти Сузакского района поддерживали инициативу. Губернатор получил предупреждения от милиции и ГСНБ, что толпа хотела его убить… Эл аралык комиссиянын 70-71- пункттарында бир-бирине карама-каршы, логикага жатпаган нерселер жазылган. Мисалы, 70-пунктта “коргоо министринин орун басары Сүйүн Өмүрзаков, шаардык прокурор Латып Жумабаев катышты”- дейт. С.Өмүрзаков эч качан коргоо министринин орун басары болгон эмес, ал эми Л.Жумабаев Ош шаарынын прокурору болгон, ал Жалал-Абадга келиши мүмкүн эмес.

Мындан сырткары, “Батыров жана өзбек лидерлери ипподромдогу жыйынды болтурбоого аракет кылышкан”-деп жалган фактылар жазылган. Батыровго ал убакта кылмыш иши козголуп, Бишкекке, Ошко кетип, ал качып жүргөн, бул чындык фактыларын комиссия жаап-жашырган.

74-пунктка. … Толпа затем направилась с сторону города и университета. Университет защищался специальными силами. Батыров приказал эвакуировать студентов из университета. Вспыхнуло насилие. Прозвучали выстрелы. Милиция и специальные силы не смогли вмешаться. Чрезвычайное положение и комендантский час были обьявлены в городе Джалал-Абад и Сузакском районе с 19 мая по 1 июня. Четыре кыргыза и два узбека были убиты во время событий в мае и 72 были ранены… Бул пунктта эл аралык комиссия 4 кыргыз, 2 өзбек өлдү дейт. Аны кайдан, кимден алган, чыныдыгында бул окуяда 3 адам өлгөн.
75-пунктка. Генеральная прокуратура завела уголовные расследования против Батырова и пяти узбекских лидеров. Всего 12 уголовных дел стали результатом майских событий. Батыров не был арестован, так как покинул страны.

76-пунктка. Эл аралык комиссия 76-пунктта И.Абдирасуловдун прокуратура тарабынан кармалышын мен (Бекназаров) “… что демонстрация силы поможет” деп Оштун прокуроруна айтып карматкандай жазыптыр. “И.Абдирасулов эл арасына аскер куралдарын таратып жүрөт”-деген оперативдик маалыматтын негизинде милиция кызматкерлери тарабынан шектүү машина кармалганда, анын ичинде машинанын ээси катарында кармалган. Тескерисинче, мен мыйзамда көрсөтүлгөн убактылуу кармоо мөөнөтүн бузбай, кое бергиле, сен Абдирасуловдун кармалышы боюнча мыйзамдуулукту көзөмөлдө деп прокурорго айткам. Ал эми комиссия болсо баарын тескерисинче жазган. Менимче котормочулар туура эмес которуп беришсе керек.

86-пунктка. …В соответствии с избирательным кодексом 2007 года, Кыргызстан закрепил квоты для меньшинств. Механизм позволяет узбекскому сообществу быть представленными как в национальном парламенте, так и в местных органах закондательной власти на юге. Однако, у узбеков нет доступа к функциям принятия решений в органах исполнительной власти. Последний этнический узбек министр кабинетного уровня был Зафар Хакимов, смещенный в 1996 году во время Акаева. Б.Фаттахов является директором агенства местного и областного развития, позиция которая более техническая, нежели политическая. Единственный узбек губернатор Ошской области, А.Артыков, пришел к власти в результате тюльпановой революции марта 2005 года, но был смещен через несколько месяцев Бакиевым… “ в период до июнских столкновений ни один представитель узбекской национальности не был представлен на высщих постах”-деп кайрадан кудайга жакпаган тыянак чыгарылган. 2005-жылы парламенттик шайлоодо ушул эле Батыров Акаевди үй-бүлөлүк бийлиги тарабынан ал кездеги оппозиция лидери К.Бакиевге каршы колдонулганын, ошондо шайланган онго жакын өзбек улутундагы депутаттар өзбек фракциясын түзүүгө аракеттенип, 2006-2007-жылы Жогорку Кенеште кабыл алынган конституцияларга өзбек тилин конституциялык деңгээлде көтөрүүгө аракет кылганын, Бакиевдин “Ак Жол” Парламентинде ошол эле Ж.Салахутдинов, А.Сабировго окшогон депутаттар Бакиевдин авторитардык режимин, коррупциялык-криминалдык саясатын колдоп жүрүшкөнүн комиссия жашырып койгон. Ошол эле Батыров Жалал-Абаддын “көмүскө губернатору” Акмат Бакиевдин жардамы менен канчалаган гектар жер, обьектилерге коррупциялык жол менен ээ болгону айтылбаган.

99-107-пункттарга. … (99) Вслед за падением Бакиева в апреле… государство практически полностью устранилось из межэтнической политики… (100)… где Временное Правительсво нуждалось в поддержке узбекского сообщества для восстановления контроля… (101).. телефонный разговор …между предположительно, Максимом и Жанышом Бакиевыми, был опубликован 19 мая. …участники обсуждали вербовку 500 боевиков для организации переворота в Бишкеке… (102)… как влияние семьи Бакиевых снижалось, возникло новое поколение южных кыргызских политиков… -деп Ташиевди, Келдибековду, Мадумаровду улутчул партиялардын лидерлери деп, аларга Мырзакматовду кошуп, …эти новые политики активно оппонировали Временному Правительству…-деп бир жагы туура белгилеген. Чындыгында эле 2010-жылы 14-майдагы Тейит айылындагы окуядан кийин өз үйүн өрттөтүп жиберген Бакиевдерден элдин көңүлү сууп, түштүктүн жаңы лидерлерине муктаж болуп турушкан. Ошондуктан ошол учурдан тартып алардын баш көтөргөнү мыйзамченемдүү көрүнүш болчу.

Болгону аларды “новые политики” дегени чындыкка жатпайт. А.Мадумаров К.Бакиевдин “Ак Жол” партиясынын лидерлеринин бири, Бакиевдик режимде спикер, Мамлекеттик катчы, Коопсуздук Кеңешинин катчысы, Вице-премьер-министр, К.Ташиев – Өзгөчө кырдаалдар боюнча министр, А.Келдибеков Салык кызматынын башчысы ж.б. Ташиев, Келдибеков экөө тең 2005-2007-жылдары Жогорку Кеңештин депутаттары, М.Мырзакматов — “Ак Жол” партиясынан депутат, Оштун Мэри болгону эске алынган эмес. Ошондуктан алар 7-апрелден кийин Бакиевге окшоп эле ар кимиси өзүнүн кичи мекенине Алайга, Сузакка, Ошко, Өзгөнгө барып, Убактылуу Өкмөткө тымызын, ачык да каршы саясаттарды жүргүзүп турушкан. Эл аралык комиссия бир жактуу Убактылуу Өкмөттүн гана кетирген кемчиликтерине көбүрөөк басым жасаган. …(103) …Временное Правительство прибегло к обращению к лидерам узбеков за помощью…-деп Батыровдун айткандарына, Ташиев, Келдибеков, Мадумаров, Мырзакматов ж.б. саясатчылардын эл арасында атайын жүргүзгөн, айтып жүргөн сөздөрүнө таянган.

107-пунктта, …курултаи узбеков… рассмотрели вопросы, включающие переименование государства в “Республику Кыргызстан”, признание узбекского региональным языком… ж.б. маселелерди эл аралык комиссия өзүнүн отчетунун Кыргызстандын Өкмөтүнө берген сунуштарына киргизип, 402-п. Р-2. пунктчасы менен “Государству следует вернуть название “Республики Кыргызстан”,- деп эгемен Кыргызстандын ички иштерине аралашып кеткени көрүнүп турат.

198-пунктка. .. В течении дня различные правительственные чиновники, включая Текебаева, Ташиева и Асанова посетили область и призвали к спокойствию, как непосредственно толпы, так и через лидеров узбекского кыргызского сообшеств. Соглашение было достигнуто о сдаче оружия вскоре после 17.00ч. Примерно в это же время, вертолеты летали над городом, разбрасывая листовки на русском, узбекском и кыргызском языках, призывая к единству… Ооба, “соглашение” болду, жогоруда ал жөнүндө деталдуу жазылды, бирок ал макулдашууга Текебаев менен Асанов каяктан кошулуп, Ташиевдин “правительственный чиновник” болуп калганы түшүнүксүз. Ө.Текебаевдин 13-майда түштүккө, Базар-Коргонго МЧСтин вертолету менен учуп келип, Убактылуу Өкмөт тарабынан “Ата-Мекен” партиясына бөлүнгөн (тергөөчүлөр ячейкалардан тапкан акчалардан) акчадан өз партиялаштарына стабилдүүлүктү орнотуу үчүн берип, айрым адамдарга жолугуп, эки сааттан кийин кайра учуп кеткени белгилүү.

208, 209-пункттарга. Эл аралык комиссия 1990-жылдагы (п-40) конфликтте 80% ашык кыргыздар соттолгон деп, ал эми бул 2010-жылы болсо … осужденного или обвиненного в убийстве во время июньских событий, 59 – узбеки (83%) и 7 – кыргызы (9,8%)… –деп, 83 пайыз өзбектер соттолуп кетти деп нааразы болгондой жазышкан. Эл аралык комиссия берилген мандатка ылайык тергөө органдарынын, сот органдарынын ишине кийлигишүүгө укугу жок болсо да, ушуга окшогон тыянактары менен улуттар аралык жаңжалды басууга эмес, кайра жандандырууга алып келүүчү чагымчыл мазмундагы жыйынтыктарды чыгарып салган.
253-пунктка. …ИКК считает, что при нападении на махалли были совершены следующие преступления из перечисленных в определении преступлений против человечности: убийство, изнасилование, другие формы сексуального насилия, физическое насилие и преследование идентифицируемой группы или общности на этнической почве…

Эл аралык комиссия 245-пунктка ылайык июнь окуяларында аскер кылмыштары болбогондугун аныктап, бирок, 250-253-пункттар менен июнь окуясында Ош шаарындагы өзбектер жашаган махаллаларда эл аралык укуктарга жооп бере турган адам өлтүрүү, зордуктоо, сексуалдык зордуктоонун башка түрлөрү, физикалык зордуктоо ж.б. түрлөрү, адамзатына каршы кылмыштар кыргыздар тарабынан өзбектерге болгон деп белгилеп, ошол эле учурда өзбектер тарабынан Жалал-Абадда, Ош-Бишкек жолунун “Санпа” заводунун тушунан өтүп бараткан кыргыздарды өлтүрүү фактысын адамзатына каршы кылмыш деп эсептебеген. “Санпада” өзбектер кыргыздарды “кыргыз экенин аныктап, тандап өлтүргөндүгү” айтылбайт. Эл аралык комиссия бул кылмышты Оштогу махаллалардагы кылмыштарга жооп (реакция) кылып жасаган, ошол үчүн адамзатка каршы кылмыш эмес деп эсептеген.

Оштогу махаллаларда кыргыздар “Санпадагы” өзбек сепаратисттерине окшоп, алгач өзбек экенин аныктап, анан аларды өлтүрбөгөн, тескерисинче, өзбек сепаратисттеринин кыргыздарды биринчи өлтүргөнүнө жооп кылып, жана кылмышкерлер махаллаларда элдин арасына жашырынып алып көзгө атар мылтык менен кыргыздарды тандап атып жатканда аларды зыянсыздандыруу максатында аракеттенишкенин өздөрү аныктаса да, бирок бул фактыларды эске алышкан эмес.

298-пунктка. …Кыргызские и узбекские обвиняемые получали несравнимые приговоры за схожие правонарушениия. Вызывают тревогу также слабость предъяленных доказательств и быстрота, с которой происходили суды и рассматривались апелляции узбекских подсудимых…
299-пунктка. …Судьями, слушавшими дела об этих событиях, были только кыргызы. ИКК не предпологает, что этот факт сам по себе позволяет утверждать о предвзятости суда, но отмечает, что учитывая контекст этих дел, было бы предпочтительнее, если бы в числе судей были бы представители разных этнических групп… Эл аралык комиссия соттолуучулардын санына карап эле же соттук жыйындын тез бүткөнүнө таянып өзбектер көп соттолуп кетиптир деп “кабатырланганы” чындыкка дал келбейт. Кыргызстандын соттору деле башка өлкөлөрдүн сотторундай, аларга келип түшкөн кылмыш иштер боюнча жоопко тартышып, 170 сотко берилген гана адамдардын үстүнөн сот адилеттигин жүргүзгөн. Өз алдынча соттук куугунтуктоо жүргүзүү укугу жок. Ал эми тергөө органдары ким кылмыш жасаса, анын ким экенине, улутуна, жынысына карабай куугунтуктоо жүргүзөт.

338-пунктка. …ИКК считает, что приняли в нападениях на узбекские махалли в Оше участвовали некоторые военные…
339-пунктка. …Были не только сданы БТРы, оружие и боеприпасы, но и БТРами профессионально управляли люди в военной форме. Все свидетельствует о том, что БТРами управляли не гражданские лица, а солдаты… Эл аралык комиссия өздөрү белгилегендей, Оштогу өзбектер жашаган махаллаларга аскер адамдары катышкан деп бүтүм чыгарганга далил катары болгону ал адамдар аскер фрмасында жүргөнүнө таянышкан. Кыргызстанда аскер формасынын түрлөрү АКШнын, Россиянын, Түркиянын ж.б. өлкөлөрдүн аскер формалары базарларда ээн-эркин сатылары, аны ким кааласа сатып алып кийинери, ага тыюу жок экени эске алынбаган.

367-369-пункттарга. …Аргументы, выдвинутые Президентом переходного периода Отунбаевой, о том, что вспышка насилия приобрела такой размах, что Временному Правительству трудно было его сдержать, не освобождает правительство от его основной ответственности – ответственности за защиту населения…
370-пунктка. …ИКК отмечает, что 23 апреля Временное Правительство создало Комиссию по поддержанию безопасности, закона и порядка. При этом оно недвусмысленно сослалось не только на напряженную ситуацию в Ошской и Джалал-Абадской областях, но и на возможность гражданской войны. Атамбаев был назначен председателем, в Комиссию также входили Министр обороны Исаков и заместитель министра внутренных дел Алымбеков. До сих пор неясно, состоялось ли когда-либо собрание Комиссии. Комиссия не посещала южный Кыргызстан ни до, ни после событий. Она не поддерживала связи с Мэром города Оша Мырзакматовым,-деп туура, чындыкты жазган. По-видимому, Комиссия направляла свои усилия против сторонников Бакиева и призрака его возвращения к власти…

371-пунктка. …Однако Мырзакматов не преминул проинформировать Комиссию о том, что он связывался с Временным Правительством конкретно по поводу ухудшения ситуации с безопасностью на юге страны. В конце апреля он писал Президенту переходного периода, выражая свою озабоченность по поводу растущего межэтнического напряжения на юге…

Бул пункттарда эл аралык комиссия Убактылуу Өкмөттүн күнөөсү деп, боло турган улуттар аралык жанжалдын болорун, “либо не заметило, либо недооценило ухудшение межэтнических отношений на юге Кыргызстана”-деп туура жыйынтык чыгарган. “Ит куйруктанган” Улуттук комиссияга же Убактылуу Парламенттик комиссиянын айрым мүчөлөрүнүн партиялуулугуна карап, билип туруп, колунда расмий документ, реалдуу факты турса дагы аны жашырып, күнөөнү башкаларга жүктөп, бурмалап, кожоюндарынын кеңеши менен тыянакка келбей, Эл аралык комиссия өзүнүн отчетундагы 370, 371-пункттар менен чыныгы күнөө кимде экенин ачыкка чыгарган.

Урматтуу окурман, эн башкысы — көз карандысыз Эл аралык комиссия 2010-жылдын июнь окуясында Кыргызстан бийлиги тарабынан өз жарандары болгон өзбектерге каршы эл аралык укуктун ченемдерине туура келген геноцид (тукумкурут) жана аскер кылмыштары болбогондугун аныктаганы Кыргызстандын, анын титулдук эли болгон кыргыздардын айрым өзбек сепаратисттеринин, аларды колдогон айрым бейөкмөт уюмдардын, укук коргоочулардын негизсиз, далилсиз айыптоолорун жокко чыгарды. Ал эми адамзатына каршы кылмыштардын белгилери бар деген, киши өлтүрүү, зордуктоо ж.б. жосундарды жасоодо мамлекеттик же башка уюмдардын максаттуу өзбектерди өлтүрүү, зордуктоо ж.б. кылмыштарды жасаганга катыштыгы бардыгы тууралуу да конкреттүү далилдерди көрсөтө алышкан жок.

Ошондуктан эл аралык комиссиянын эч кандай далилсиз – бир гана К.Батыровдун, аны колдоочу-жактоочулардын, же Убактылуу Өкмөттүн саясатын колдобогондордун же реваншисттик күчтөрдүн бир беткей көрсөтмөлөрүнө ММКда айткандарына таянып чыгарган отчетун 2011-жылдын 26-майында Жогорку Кеңеш атайын жыйында карап чыгып төмөндөгүдөй токтом кабыл алды. Мен Убактылуу Өкмөттүн, Президенттин атынан депутаттардын суроосуна жооп берип турдум. (№ 11-тиркеме)
Токтом өзү айтып тургандай, депутаттар өтө катуу чечим кабыл алышты жана алар Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрүнө караганда бул маселеде патриот экенин иш жүзүндө көрсөтүштү. Катышкан 96 депутаттан 93ү макул деп добуш беришти. Токтомдун долбоорун И.Исаковдун комитети, депутат К.Иманалиев даярдашкан экен. Депутат К.Иманалиевдин кошумча сунушу менен Киммо Кильюнен Кыргызстанга келбей турган болду. (персона нонгранд).

Жогорку Кеңеште эл аралык комиссиянын отчетун карап жатканда Кыргыз Республикасынын Президенти менен Кыргыз Республикасынын Өкмөтү эл аралык комиссиянын чыгарган отчету боюнча 97 пункттан турган комментариясын да кошо карашты. Жыйынтыгы чыгарылып, токтом кабыл алышкандан кийин Президент Р.Отунбаевага кирсем, мени ордунан туруп келип, — “Азаматсың Азимбек!”-деп мага ыраазылыгын айтып, “Киммо Кильюненди нонгранд кылганы ашыкча болуп кетти окшойт”-деди. Ал Парламентте бул маселе каралып жатканда толук угуп, көрүп олтуруптур.

Ал 97 пункттан турган комментарийлерге “соавтор” болуп мен да салым кошкон элем. Ал мындай болгон. 2010-жылдын 21-декабрында Убактылуу Өкмөт өзүбүздү таркатканыбыздан кийин мен иши жок үйдө жүрүп калдым. 2011-жылдын март айынын аягында Турцияга дарыланганы барып кайра кайтканда Стамбул-Бишкек рейсинде Роза Исаковнага кокусунан самолетто жолугуп калдым. Самолетто экөөбүз бирге олтуруп сүйлөшүп келдик. Ал мага, 2010-жылдагы июнь окуясы боюнча түзүлгөн эл аралык комиссия өз иликтөөсүн аяктап, отчетун тапшырганын билдирди.

Отчетто бир беткей, далилденбеген фактылар көп экендиги, ошо боюнча Өкмөт менен бирдикте юристтерден, эл аралык укукту жакшы билген адистер, башка улуттардын лидерлеринен, көз карандысыз уюмдардан, жарандык коомдун өкүлдөрүнөң, Президентин жана Өкмөттүн Аппаратынын кызматкерлеринен жумушчу топ түзүп, ал топ эл аралык комиссиянын отчету боюнча Кыргызстандын бийлигинин көз карашын даярдап жатканын айтты. Айрыкча эч бир далилсиз эле “адамзатына каршы кылмыш болгон, ага Убактылуу Өкмөттүн күнөөсү бар экендиги, далилдерсиз эле өзбектерге жан тартып, кыргыздарды күнөөлөп койгонун, ошол эле учурда июнь коогалаңында геноцид (тукумкурут) жана аскер кылмыштары болгон эмес деп аныктаптыр, деди.

Мен, анда эң сонун акыйкат отчет болуптур да, ал кайгылуу окуялардын алдын алып, аны болтурбай койбогонубуз үчүн күнөөлүүбүз деп сиз Убактылуу Өкмөттүн атынан, мен жеке өзүмдүн атыман элден кечирим сурабадык беле десем, эже, — “аның чын дечи, бирок отчетто өзбек тарапты колдоп, алар койгон маселелер туура коюлган, азыркы түштүктөгү кыргыздар жашаган жерлер өзбектердики болгон, кыргыздар 1960-жылдары көчүп келген деген ойдон чыгарылган фактылар бар экен, анан сен куратор болгон тергөө органдары менен соттор өзбектерди эле жоопко тартып, соттоп салган деген тыянактар бар, ошол үчүн сен келип жардам бер, кылмыш иштерди сен жакшы билесиң”-деди.

Президенттин айткандары мага жаңылык болгон жок. Муну 2010-жылы окуя болгон күндөн тартып Убактылуу Өкмөт тараганга чейин далай уккан элек. Айрым Кыргызстандын эле укук коргоочулары грант акчаларын алуу максатында июнь окуясын көбүртүп-жабыртып, чет элдерге барып пресс-конференция берип, “өзбек элинин укуктары бузулуп жатат, кылмыш жообуна тартуу бир тараптуу болуп жатат, биз алардын укугун коргошубуз керек”-деп айткандары интернет сайттарында, ММКларда үзгүлтүксүз жарыяланып келген. Роза Исаковнадан, — Жогорку Кеңеш түзгөн убактылуу комиссия, Улуттук комиссия жыйынтыктарын чыгарып бериштиби?-деп сурасам, эже, улуттук комиссия жыйынтыгын чыгарганын, ал эми депутаттык комиссия бир пикирге келе албай, үч бөлүнүп жатышканын айтты. Акырында мен барып жардам бере турган болуп сүйлөштүк.

Андан көп өтпөй Ак үйгө барсам, Президент түзгөн жумушчу топтун мүчөлөрү Президенттин Аппарат жетекчиси Э.Каптагаевдин жетекчилиги менен иштеп жатыптыр. Топто мен жакшы тааныган Э.Мамыров, Б.Таабалдиев, М.Карыбаева, Р.Сабиров, ж.б. адистер ар кимиси өз участоктору боюнча иштеп жатышкан экен. Мага отчеттун орусча вариантын беришти.


Президент ошондо мага укук жана сот маселелери боюнча кеңешчи болуп иштеп бер деди. Мен эжеге, жөн эле жардам берейин, менин мүнөзүмдү билесиз да, көз каранды эмесмин, бирөөгө кагаз, ушак да ташый албайм, анан сизге жаккандай гана бир жактуу кенештерди бере албайм, бири-бирибизге жаман көрүнүшүп албайлы, дедим. Эртеси барганда ал мени өзүнө чакырып, өзүнүн Парламенттеги өкүлү А.Салянованы Башкы прокурордун милдетин аткаруучу кылып дайындап жатканын, Байболовду бошотконун айтты. Байболов экөөнүн мамилеси “чийинден чыгып”, бири-бирин айыптаган интервьюлар ММКлардан чыгып жүргөнүн көргөн элем. Байболов Текебаевдин адамы болгондуктан, Текебаев эми Салянованы коюп бер деп таңуулап жатканын сездим.

Мен Президентке, Салянова прокуратура системасында иштебеген, аны кыйнап коесуңар го, андан күчтүү азуусу бар Байболовду кыйнадыңар, Салянованын жөн эле шору кайнайт ко дедим. Акырында эми өзүңүз билесиз да, деп башка сөз айтпадым. Анан ал мага: — “Азимбек жакында Жогорку Кеңеш июнь окуясы боюнча депутаттык комиссиянын отчетун укканы жатат. Алар үчкө бөлүнүп, ар кандай варианттарды сунуштайт экен. Комиссиянын төрагасы Т.Мамытовдун айтуусуна караганда Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрүн көбүрөөк күнөөлөп, Батыровго байлап Бакиевдерди актап жатыптыр”-деди. Мен, — Парламенттин табияты ошондой, талаш-тартыш, аягында компромиске келишет, кызыкчылыктар ошого алып келет. Парламентте Убактылуу Өкмөттүн Текебаев, Шерниязов, Исаковго окшогон мүчөлөрү олтурат, күнөөлөсө алар жооп берет, бизди чакырса биз да жооп беребиз, корко турган эч нерсе жок десем, эже: — “Президент катары мен сага өзүмдүн Жогорку Кеңештеги өкүлүм катары Салянованын ордуна Жарлык чыгарайын, жок дегенде ошол маселелер каралгыча иштеп бер, мага жардам бер?”- деди.

Нары-бери кетип акыры 7-апрель, май, июнь окуялары боюнча эл аралык комиссиянын, Парламенттик комиссиянын отчетун Жогорку Кеңеште карап бүткөнгө чейин иштей турган болуп, макул болдум. Мага сот, укук маселеси боюнча кеңешчи, Президенттин Жогорку Кеңештеги өкүлү деген Жарлык чыкты. Эл аралык комиссиянын отчетун депутаттардын өздөрүнүн тыянагын Жогорку Кеңеште караганда, бир эле Президенттин эмес, Убактылуу Өкмөттүн да өкүлү катары чыгып сүйлөп суроолорго жооп бере турган болдум. Эл аралык комиссиянын отчету боюнча жумушчу топко өз пикиримди, сунуштарымды айтып жардам берип турдум. Кыргыз өкмөтүнүн комментарийлерине “соавтор” болуп, кол-кабыш кылганым ушундан болду.

Көз карандысыз эл аралык комиссиянын 2011-жылдын 1-апрелинде Кыргыз өкмөтүнө берген 2010-жылдын июнь айында Кыргызстандын түштүгүндө болгон окуяны изилдеген отчетун карап, Кыргыз Өкмөтү төмөндөгүдөй өз пикирлерин билдирди:
1. Введение:
…В целом ИИК (Эл аралык көз карандысыз комиссия) проделала весьма полезную и необходимую для извлечения уроков работу. Однако Правительство Кыргызстана считает необходимым отметить, что общей подход, использованный в отчете ИИК, и ряд ее оценок, могут ухудшить ситуацию в Кыргызстана и регионе, что вступает в противоречие с мандатом ИИК. По этой причине Правительство Кыргызстана (Понятие правительство Кыргызской Республики включает в себя испольнительные и судебные органы. Для разработки настоящих комментариев по согласованию с Премьер-министром КР распоряжением Президента КР была создана рабочая группа, включающая себя представителей Аппарата Президента КР и Правительство КР) не может принять некоторые из выводов ИИК.
— Прежде всего, оценка ситуации до и во время конфликта не вполне адекватна, не приняты во внимание реальной ареал и глубина причин конфликта. В работе ИИК не учтено, что страна находилась в переходной политической ситуации, процесс установления контроля во всех сферах государственной власти был не завершен…

— Правительство Кыргызстана не согласно с общим подходом отчета ИИК, которой учитывал преступления, совершенное только представителей одной этнической группы, игнорируя при этом гибель и жертвы, понесенные этой же группой изобразив при этом другую группы в качестве только — пострадавшей и беззащитной. Данный подход может вызвать возмущения людей и стать очередной преградой для восстановления мира и согласия в стране.

— В отчете недостаточно отражены действия Правительства Кыргызстана, представителей гражданского общества, лидеров местных сообществ и других мирных переговоршиков в прекращении конфликта и стабилизации ситуации.

Следует согласится с заключением комиссии что июнские события нельзя квалифицировать как геноцид или вооруженные столкновения. Вместе с тем, вопреки заключения ИИК, правительство Кыргызстана уверенно, что преступления против человечества не имело места в ходе июньских событий в городе Ош.
1. Методология и хронология исследования
1) Прежде всего, вызывает сомнения методология, использованное авторами документа согласно п.17 отчету ИИК, “стандартом доказательства, применяемым ИИК в ее исследовании являлась “разумное подозрения” (правильный перевод — “вне разумных сомнений”) … Уквазано, что все фактические данные ИИК были получены с применением такого стандарта. Утверждается что все факты, не потвержденные другими доказательствами, были исключены из отчета.
2) Однако, Отчет свидетельствует о том, что ИИК не единообразно руководствовалась выше упомянутым стандартом. Так, в части оценки выступлений и показаний К.Батырова, преступлений совершенных кыргызами в отношении узбекского населения, ИИК устойчиво придерживается подходов “разумного подозрения”, однако, при анализе высказываний кыргызских политиков, упоминании фактов совершения преступлений узбеками, ИИК зачастую отходит от этого стандарта.

3) Описание хронологии событий в отчете ИИК необоснованно ограничено по времени и территории. Оно практически не содержит описания периода между 7 апреля и 10 июня 2010 года, недостаточно обращает внимания на сложный политический контекст, сложившийся в течение последних лет и в период непостредственно перед событиями.
4) Хронология не содержит описания мер, предпринятых для стабилизации ситуации, как со стороны государства, так и со стороны лидеров сообществ.
5) Детализация в описании событий во время конфликта носит неравномерный характер. Таким образом описаны период с полуночи до утра 11 июня (127-130,134), эпизод у села Нурдар (174). Событиям 13 июня у перекрестка Санпа, где было возведено фортификационное сооружение, из -за которого совершалис атаки, была перекрыта автодорога Бишкек-Ош, уделено только одно последнее предположение в п.183.
10) Использованная в работе ИИК методология привела к тому, что предложенная в нем картина причин трагедии, хода событий и его последствий, имеет односторонний характер.
1) Исторические предпосылки и политический контекст
11) Оценка июньских событий как межэтнического конфликта, данная ИИК, не включает в себя целый спектр факторов, которые необходимо учитывать. Их учет мог бы позволить составить более полную картину, свидетельствующую о том, что это был спровоцированный конфликт, имеющий в своей основе комплекс политических и социально-экономических причин. О таком характере конфликта заявляли не только ВП, Национальная комиссия по расследованию причин трагических событий на юге Кыргызстана, но и Президент Республики Узбекистан И.Каримов.
12) ИИК недостаточно адекватно оценила ситуацию на юге республики. Об этом свидетельствуют неточности в описании ситуации, в том числе исторических предпосылок, ряда статистических данных. Так, по содержанию ряда пунктов отчета ИИК складывается впечатление, что кыргызское население не проживало исконно на юге страны, было перемещено вследствие процессов индустриализации в 60-е годы XX в. (34,79).
13) Также нельзя согласиться с утверждением, что на юге Кыргызстана кыргызское и узбекское население было равным по количеству (37).

17) ИИК ставит под сомнение причастность к южным событиям семьи и соратников Бакиева, ссылаясь на то, что в телефонном разговоре, перехваченном службами безопасности, между Максимом и Жанышом Бакиевыми, юг Кыргызстана не упоминался (101). На самом деле К.Бакиев приехал на юг, чтобы мобилизовать своих сторонников, пытаясь любыми путями вернуть власть. Новые назначения были сделаны ВП в основном на уровне центральных органов власти и некоторых руководителей местного уровня. Среди руководителей средного уровня управления и среднего эшелона в силовых структур в основном работали ставленники прошлого режима. Они не хотели расставаться с властью, находились на связи с семьей Бакиевых, готовые к любым командам.

20) Ряд положений отчета (100, 103, 194, 105) где утверждается, что ВП нуждалось в поддержке узбекского сообщества для восстановления контроля в Джалал-Абаде, и прибегло к обращению к лидерам узбеков за помощью, основаны исключительно на показаниях К.Батырова. ИИК не обратила внимания на тот факт, что 14 мая, в день сожжения арстованных домов Бакиевых (61), К.Батыров со своими вооруженными автоматами сторонниками направился к домам А.Мирсидикова и М.Маматкулова (оба этничесике узбеки), которые не признавали К.Батырова лидерам Джалал-Абадских узбеков. Их дома были разграблены, все, кто в домах находился, включая детей и стариков, выброшены на улицу. По этим фактам в отношении К.Батырова и его сторонников Джалал-Абадской прокуратурой было возбуждено уголовное дело. Суд вынес решение об аресте К.Батырова, он был обьявлен в розыск, так как скрылся от правосудия.

24) ИИК отмечает, что событием, подтолкнувшим насилие, был инцидент у гостиницы “Алай”. В ночь 10 июня 2010г. в 10 вечера, около 3000 узбекских мужчин, вооруженными палками, камнями и железными прутьями в ответ на попытки 20-30 милиционеров вести с ними переговоры, закидали их камнями. Они кричали антикыргызские лозунги и жгли милицейские машины.(127,128). Затем толпы узбеков подошли к женскому общежитию Ошского Государственного Университета и стали закидывать его камнями (132,133).
26) На многих крышах и заборах были нанесены надписи “SOS” (167), международный сигнал бедствия, знак, малоизвестный в Кыргызстане. То же самое касается надписей HELP. ИИК считаевт, что знаки UZ, KG, RUSSKIE обозначает этническую принадлежность жителей зданий, однако четко не высказываются о назначении этих надписей (147). В отчете ИИК имеется информация о слухах, распространенных на юге Кыргызстана о том, что соседний Узбекистан будет вмешиваться и отправлять свои военно-воздушные силы (167, 172, 258).

28) Другим свидетельством подготовки к боевым действиям служат обнаруженные в узбекских кварталах переоборудованные грузовые автомашины марки “КАМАЗ”, обшитые железом, с бойницами для ведения огня. По этим фактам уже рассмотрено судом 3 уголовных дела, в материалах которых содержатся фотографии.
29) ИИК пишет, что с 10 на 11 июня “к 3 часам утра многие узбекские махалли отреагировали сооружением баррикад…” (138) Дествительно, наступательная тактика узбекских сил с вечера 10 июня, вылившаяся в их перевес над вооруженными силами, привела к большим людским потерям на кыргызской стороне. К утру 11 июня разнеслась весть в кровавых столкновениях в г.Ош до горных районов Алая и Кара-Кульжи. В город начали прибывать мужчины, среди них много молодежи. Начались действия в поисках виновных в убийствах.

30) По описанию событий ИИК следует, что нападения совершались именно на укрепленные районы, без обьяснения, почему возводились баррикады. Поиск убийц родственников, оружия, месть двигали толпами, что и обьясняет, почему кыргызы, рискуя жизнью, штурмовали укрепленные районы, в то время, как соседние махалли в г.Ош, а также целый ряд населенных пунктов с пробладающим узбекским населением (Узген, Араван, Ноокат и др.) которые не возводили никаких укреплений, не были тронуты кыргызскими толпами.
32) ИИК оставила без должного внимания факты убийств кыргызов-переговорщиков. Отчет ИИК описывает случай убийства 11 июня депутата местного кеңеша А.Шакирова, “выстрелом из узбекской толпы” (154). 13 июня в узбекском селе Нариман был убит начальник Карасуйского районного ОВД А.Султанов и его водитель У.Шамурзаев, которые прибыли безоружными на переговоры по освобождению заложников. Водитель был обезглавлен публично тремя индивидами якобы в масках (191). Начальник милиции был убит, а тело его сожжено.

Были убиты депутаты местных кенешей Э.Мурзабеков и Э.Арапбаев, которые также пытались взять на себя проведение переговоров. 13 июня на участке автотрассы Ош-Бишкек у с.Базар-Коргон был убит с особой жестокостью участковый инспектор ОВД Базар-Коргонского района М.Сулайманов, прибывший с целью уговорить толпу узбеков не поджигать мост и разблокироват дорогу. Именно по этому факту было возбуждено резонансное дело правозащитника А.Аскарова. Однако в отчете ИИК эти события и фамилии погибших сотрудников, переговоршиков не упомянуты.

33) С начала конфликта узбекские группы контролировали некоторые важные, включая стратегические, дороги (в Шаит-Тюбе, Сузаке, Наримане, Базар-Коргоне, у “Санпы”), зачастую сооружая поэтапные барьеры для проезжавших машин. Они остановливали машины и жестоко убивали всех проезжавших мимо кыргызов, включая женщин и детей, не подпуская милицию и военных (138, 145, 181, 183, 185).
34) В случае на перекрестке у хлопкоперерабатывающего завода “Санпа”, где собралось несколько тысяч узбеков, убийства были избирательными именно по этническому признаку. В частности, из троих сотрудников компании ОсОО “NG Service” (подрядчик компании “Билайн”) преступники отпустили человека татарской национальности, два кыргыза были убиты. Всего на этом перекрестке было убито 10 человек, 2 пропали без вести, около 20 получили ранения, около 30 жестоко избиты. Странно, что такой серьезный факт не нашел отражения в отчете ИИК. Это наглядный пример необъективного освещения событий, когда некоторые эпизоды описаны подробно, а некоторые кратко, хотя по числу жертв и последствиям они не менее значимы.

42) За время конфликта было убито 10 милиционеров и 1 военнослужащий Министерства обороны, ранено 172 милиционера. Получили огнестрельные ранения 12, телесные повреждения различной тяжести более 50 военнослужащих. Все эти жертвы были понесены именно потому, что милиция и военные не выступали в роли наблюдателей. Органы правопорядка и военнослужащие КР действовали в целях предотвращения столкновений между сторонами и локализации конфликта.
5. Классификация актов насилия в соответствии с международным правом
46) Согласно заключению ИИК, июньские события нельзя квалифицировать по международному гуманитарному праву ни как вооруженный конфликт (245), ни как геноцид (270). ИИК также рассмотрела вопрос о преступлениях против человечности на применимость в этом случае (239), основываясь на определении, содержащемся в Римском статуте Международного Уголовного Суда (МУС) (ст.7, п.1).
48) Относительно преступлений против человечности, ИИК пришла к следующим выводам: нападения на узбекские махалли в г.Ош во время июньских событий удовлетворяют трем физическим признакам составов преступлений против человечности (250). Преступления же, совершенные в ходе событий в отношении кыргызов, которые подпадают под деяния, перечисленные в определении преступлений против человечности, не содержат, по мнению ИИК, двух других физических признаков (251). Кроме того, события Джалал-Абадской области, по мнению ИИК, не подпадают под определение преступлений против человечности: осушествленное там насилие было реакцией на события в г.Ош, и ИИК не находит в совершенных действиях доказательств наличия их запланированного характера, которые очевидны при нападениях на узбекские махалли в г.Ош (252).

58) Таким образом, нисколько не умаляя насилия, имевшего место в г.Ош, правительство страны не находит убедительных доводов в заключении ИИК (250, 266), и утверждает, что нападениям на махалли в г.Ош во время июньских событий также не достает двух необходимых признаков, для того, чтобы обоснованно квалифицировать их как преступления против человечности. По мнению правительства, трагические события 10-14 июня в г.Ош были сопровоцированным межэтническим конфликтом, в котором обе стороны были вооружены, совершали насилие в отношении друг друга и имели жертвы.
59) ИИК признает, что конфликт начали узбеки (127, 128, 134) у кыргызов на момент начала событий не было огнестрельного оружия, позже они его либо захватывали (153, 210, 211,183,185), либо кто-кто его распространял (155,157,171). ИИК признает также, что между узбеками и кыргызами были столкновения, стрельба, что узбеки также сразу начали убивать кыргызов (152), в начале событий и затем в некоторых случаях узбеки побеждали (144,145,151,152,155,157,160,164,159,175,183). Отмечено, что Джалал-Абаде кыргызов погибло 85%, узбеков 155 (223). Группы узбеков контролировали некоторые важные дороги (например, в Шаит-Тюбе, Сузаке, Наримане, Базар-Коргоне, Санпе), убивали всех проезжавших мимо кыргызов (138,145,181,183,185). Некоторые мирные переговоршики со стороны кыргызов были убиты узбеками. Однако в общих выводах ИИК все факты, касаюшиеся участия и преступлений, совершенных узбекской стороной конфликта, не приняты во внимание.

60) Правительство считает, что эти события не были преднамеренно спланированной и организованной атакой против узбекского населения “в соответствии с или в поддержку политики государства или организации”, как того требует определение преступлений против человечности. По признанию самой ИИК, правительство КР сделало многое, чтобы локализовать и остановить конфликт (188, 319-324).
2011-жылдын май айында Жогорку Кеңештин 2010-жылдын 7-апрель, апрель, май, июнь айларындагы түштүктөгү болгон конфликттерди изилдөө боюнча түзүлгөн Убактылуу комиссиясынын отчету Жогорку Кеңеште угула турган болду.

Парламенттик комиссия өз иштерин жыйынтыктоодо үчкө бөлүнүп калышты. Комиссиянын көпчүлүк мүчөлөрү башында Т.Мамытов даярдаган тыянакка кол коюшуптур. Ал эми КСДПнын мүчөсү И.Исаковдун жана “Ата-Журт” фракциясынын мүчөсү Ж.Жолдошеванын корутундуларын азчылык колдогон. Бирок, комиссия жыйынтыктын үч долбоорун тең депутаттарга таркатып берүүнү чечишти. Мага да Президенттин өкүлү катары бардык долбоорлор берилди. Эгерде Т.Мамытов “чекистик” кылып өз долбоорун Президент Р.Отунбаева, Премьер-министр А.Атамбаев менен макулдашып даярдаса, И.Исаков “аскердик-штабистик” кылып өз алдынча, көбүнчө өзү көргөн, болгон, аткарган фактыларга таянып, Убактылуу Өкмөттү коргоо, актоо багытында даярдалганы көрүнүп турду. Ал эми Ж.Жолдошева “айымдык” кылып, түштүктөгү ошол окуядан кор болушкан, азап тарткан элдин эмоциялык айткан сөздөрүнө, өзү уккан, көргөн окуяларга, түштүк элинин арасына Убактылуу Өкмөттү жаман көрсөтүү максатында “реваншисттик” көз караштагы саясатчылардын көзү, пикирине көбүрөөк таянып жыйынтык чыгарган.

Мен юрист катары үч долбоорду тең кылдай окуп чыгып, үчөөн бир долбоор кылып бириктирсе идеалдуу жыйынтык чыгарына көзүм жетти. Себеби, үч долбоордо тең ала турган, кийинки бийликке сабак боло турган пункттар бар эле. Бирок, тилекке каршы андай болгон жок. Т.Мамытов “алысты мээлеп”, өзү оппозициялык “Ар-Намыс” фракциясынан болсо да, улам бийлик менен макулдашып жатып, И.Исаков менен Ж.Жолдошевага караганда “ийкемдүүлүгүн” көрсөтүп, бийликтен колдоо таап, өз долбоорун бийликтин көз карашына ылайыктап улам оңдоп, акыры негизги долбоор катары Жогорку Кеңешке өткөрө алды. Бийликтин коалициясында олтурган КСДП мүчөлөрү өз партиялашы И.Исаковду эмес, Т.Мамытовдун вариантын колдоп кетишти.

Окурмандар үчүн ошол үч долбоордун негизги жыйынтыктарынан комментариялап үзүндү бере кетейин.
1. Т.Мамытовдун тыянагы:
Ал Жогорку Кеңеш убактылуу комиссиянын отчетун караганга чейин өз тыянагын үч-төрт жолу өзгөрттү. Акыркы делип мага берилген тыянагы негизинен башында А.Эркебаев турган Улуттук комиссиянын чыгарган тыянагына окшош болуп чыкты. Мурдагы варианттарындагы Р.Отунбаева менен А.Атамбаевдин дарегине “ыргытылган таштар” алынып салынып, ал “таштар” “өрт өчүргүчтөрдүн” дарегине арналып ондолуп калган экен.
Негизги жыйынтыктарга:
1. 1990-жылдын 4-7-июнунда түштүктө болгон окуядан Кыргызстандын бийлиги толук сабак албаган, б.а. 1990-жылдагы окуяга жол бергендер Кыргызстандын эң жогорку бийлигинде иштеп жүрүшкөн деп Ү.Сыдыковду айтып, бул адамдын 2010-жылы апрель-май айларындагы түштүктөгү окуяларга активдүү катышканы белгиленген.
2. Өзбек диаспорасынын Кыргызстандын бийлигинин жүргүзгөн саясатына билим берүү, окутуу, окуу жайлары, өзбек улутунун маданияты, тили боюнча, кадр маселесиндеги фактылар, цифралар, проценттик эсептөөлөр менен далилдүү көрсөтүлүп, Кыргызстанда өзбек элинин кайсы бир укуктарын жана эркиндиктерин чектөө, кысымга алуу болбогондугу белгиленген.
3. 2010-жылдын 7-апрелинен тартып июнь окуясына чейинки болгон окуялар сүрөттөлүп айтылып, айрым окуялар, фактылар чындыктан бурмаланып көрсөтүлгөн. Мисалы, 13-бетте: “На многотысячном митинге 15 мая 2010 года где участвовал и губернатор Б.Асанов, он (Батыров) заявил “они долго ждали этого момента, пришло время активного участия в политической жизни страны”-деп бул митинг ОшТВ, Мезон ТВ аркылуу көрсөтүлгөнүн акыйкат белгилеген, бирок, Улуттук комиссия дагы, Парламенттик комиссия дагы бул митинг “многотысячный” эмес, К.Батыровдун менчик университетинин ичинде, өзүнүн гана адамдары менен өткөндүгүн билишпегендиктен, туура эмес маалымат беришкен. Губернатор Б.Асанов болобу, башкасы болобу, өзбек диаспорасы же башка кайсы бир оппозициянын жыйыны болобу, губернатор жергиликтүү бийликтин өкүлү катары, аны чакырышса ага катышууга милдеттүү.
4. Акаев менен Бакиевдин бийлигинин кетирген кемчиликтеринин бири да ушунда. Алар оппозициянын жыйындарына катышмак тургай, өткөрүүгө ар тараптуу жолтоо болуп келишкен. Натыйжада алар элден алыстап, элдин турмушун билбей калышкан. Б.Асанов ал жыйынга катышкандыгы үчүн күнөөлүү эмес. Анын кемчилиги — К.Батыровдун айрым “жел өпкөлүк” кылып сүйлөгөн сөздөрүнөн кийин, аны ондоп-түздөп, ордуна коюп койбогондугу.

Экинчиден, отчеттун 14-бетинде: “Несмотря на активизацию противоправных действий К.Батырова и его сподвижников, со стороны прокуратуры, ГСНБ и МВД республики какие-либо меры в отношении их не предпринимаются”-деп тыянак чыгарылган. Бирок, мыйзам чыгаруучу жана мыйзамдардын так аткарылышын көзөмөлдөөчү орган өкүлдөрү өздөрү К.Батыровдун Мезон ТВ, Ош ТВдан көрсөтүлгөн сөзүндө эмне деген мыйзам бузуулар бар экенин так квалификациялап аныктабай эле, “все призывы на незаконных митингах и собраниях”-деп белгилеп, бирок ал митинг эмне үчүн мыйзамсыз экени аныкталган эмес. К.Батыров өзүнүн университетинде митинг өткөрсө эле мыйзамсыз болуп калабы? Анын, “пришло время активного участия в политической жизни страны”, “если Временное Правительство не в силах установить порядок в стране и оправдать доверия народа, то мы сметем эту власть”-деп кызуу-кандуулукка алдырып сүйлөгөнү деле кылмыш болуп эсептелбейт. Мындай сөздөрдү өзүбүз канча жолу Акаев, Бакиевдерге айтып келдик.

Депутаттардын ушул сөздөрдү жазып, “не законных митингах” “призывал направленные на разжигания межнациональной вражды между представителями кыргызской и узбекской национальностей” –деген бүтүмү укуктук жактан туура эмес болгон. Батыровдун 2010-жылдын 15-майында өзүнүн университетиндеги жыйында губернатор Асановдун катышуусундагы сүйлөгөн сөздөрүндө мыйзам бузуучулук жана кылмыштын курамы болбогондуктан кылмыш иши козголгон эмес жана прокурордук эскертүү берилбеген.
Ал эми К.Батыровдун арестте турган Бакиевдердин үйлөрүн өрттөгөн, Маматкуловдун, Мирсыдыковдун үйлөрүнө куралчан кирип, мыйзам бузган фактылар боюнча Сузак ИИБнүн тергөөчүлөрү тарабынан ага чейин эле 2010-жылдын 14-майында №43-10-176, №43-10-179 сандуу, №43-10-180 сандуу жана №43-10-185 сандуу 4 (по факту) кылмыш иштери козголуп, тергөө жолдору менен К.Батыровдун күнөөлөрү такталып жаткандыктан К.Батыров 15-майдан тарта укук коргоо органдарынан бекинип, качып жүргөн.

К.Батыров Жалал-Абад областынын укук коргоо органдары тарабынан анын үстүнөн кылмыш иш козголуп, тергелип жатканын жана ага каршы тоо зонасындагы кыргыздар нааразылыкка чыкканы жатканын билип, өзүнүн жакын адамдарына университетти күчөтүлгөн режимде кайтартып, Ошто, Ала-Букада, Кара-Сууда жана башка жактарда өзүн колдотуу максатындагы митингдерди уюштуруп, Ош ТВ, Мезон ТВ аркылуу информация согушун күчөткөн. Анын бул аракеттерин Бакиевдик жана Убактылуу Өкмөткө каршы күчтөр ийкемдүү пайдаланып кеткен. Депутаттык комиссия ушул чындыкты тактап көрсөткөн эмес.
К.Батыров өзү Бишкектеги “саясий өнөктөштөрүнө жардам сурап” келген. Бишкекте Ө.Текебаев, Э.Каптагаев, А.Атамбаев, Р.Отунбаевага чейин киришип, башка үзөнгүлөштөрү А.Сабиров, И.Абдирасулов, Ж.Салахутдинов ж.б. менен бирге Жалал-Абаддагы кылмыш иштерин жаптырууга аракет кылган, бирок алардан конкреттүү жардам алалбагандан кийин 20-майдан тартып таптакыр “подпольеге” кеткен. Ушул ачуу чындык Улуттук комиссиянын отчетунда, Т.Мамытов, И.Исаковдун варианттарында да жашырылып, айтылбайт. Бул Ж.Жолдошеванын вариантында гана белгиленген. Бардыгында күнөөнү жергиликтүү бийликке, укук коргоо органдарына шылтоо орун алган.

Т.Мамытовдун вариантында 2010-жылдын 17-майындагы Ала-Букадагы “ЧП”, Жалал-Абаддагы “Манас коому” кыймылы түзүлгөнү так чагылдырылган. Бирок, 19-майдагы К.Батыровдун университетинин алдындагы окуяда 3 адамдын ордуна, 4 адам өлдү деп туура эмес маалымат берилген. Ушул эле жерде, майдын кайсы күнү экени көрсөтүлбөй, К.Батыровдун Жогорку Кеңештин имаратында А.Атамбаев менен жолукканын белгилейт. Анда: “в ходе данной встречи А.Атамбаев выразил свое негативное отношение по участию на предстоящих парламентских выборах партии “Родина” и “Содружество”-деп бир гана А.Атамбаевдин айтканын жазат, ошол эле учурда качып жүрүп нечен жолу ММКда ушул жолугушуу тууралуу чыккан К.Батыровдун айткандарына кошо анализ берилген эмес.

Бирок, Т.Мамытовдун вариантында башка комиссиялар көңүл бурбаган эн маанилүү фактылар келтирилген. Ал 2010-жылдын 26-майындагы өзбек улуттук маданий борборунун президенти Ж.Салахутдиновдун БУУнун башкы катчысына, ОБСЕге, ШОСко, ОДКБга “Кыргыз Республикасында жашаган өзбек калкынын үстүнөн түзүлүп жаткан кырдаал жөнүндөгү” каты. 2010-жылдын май айынын аягында АКШнын мамлекеттик катчысынын орун басарынын жардамчысы Жорж Кролдун Ош шаарында өзбектердин лидерлери менен болгон жолугушуусу жана алардын БУУнун башкы катчысынын атайын өкүлү Мирослав Енча менен жолугушуулары болгону айтылган.

Депутаттык комиссия Ж.Салахутдиновдун бул каты мазмуну жагынан “провакациялык” экенин, анткени катта Батыровдун кылмыштуу аракеттери айыпталбай, тескерисинче, Батыров “өзбек калкынын укугу” үчүн “курмандыкка чалынып” жатканы көрсөтүлгөнүн белгилеген. Ал катка ишенген батыштын бир топ эл аралык уюмдары БУУ, ОБСЕ баш болуп, Кыргызстандагы айрым укук коргоочуларды активдүү пайдаланып, Ошко болуп көрбөгөндөй “десанттарды” түшүргөн. А мүмкүн Өзбекстандын Президенти И.Каримов тынбай айтып жүргөн “У нас есть все основания заявить что сами кыргызы и многочисленная узбекская диаспора проживающая на юге республики, стали заложниками глубоко продуманной и хорошо организованной акции со стороны третих сил”-деген ((2010г. 21-сентября на заседании Генеральной Ассамблеи ООН) үчүнчү күчтөр, ошол Ж.Салахутдиновдун катына жашынып Кыргызстанга келишкендир. 2010-жылдын 11-июнунда түндө биз менен Бишкекке кайтып келишкен ондогон НПОлордун өкүлдөрү Ошто эмне миссия менен жүрүшкөн? Бул суроо азыркыга чейин ачык бойдон калууда.

Т.Мамытов чекист катары бул суроолорго башка да фактыларга жооп табуу үчүн жакындап келип, бирок, аягын жалпы, абстрактуу бүтүм менен жаап койгон. Ушул эле Т.Мамытовдун вариантында, 2010-жылдын май айынын аягында өзбек диаспорасынын лидерлери Ж.Салахутдинов, И.Абдирасулов, А.Сабиров, Б.Жураев, М.Мамасаидов, К.Иминов, М.Миркадыров ж.б. Бишкекке келишип, Кыргызстан Элдеринин Ассамблеясында Э.Каптагаев менен жолугушат. Экинчи жолу Кыргызстан Элдеринин Ассамблеясынын төрагасынын милдетин аткаруучу Р.Сабировдун катышуусунда дагы жолугуп, Р.Отунбаевага жолуктурууну талап кылышкан. Ошондон кийин алар Р.Отунбаева менен жолугушууда К.Батыровго козголгон кылмыш ишти кыскартууну, аны камакка алуу жөнүндөгү санкцияны жокко чыгарууну, болбосо Убактылуу Өкмөткө ишенимди кетиребиз, деген талаптарды коюшканын үстүнөн жалпылап жазган. Чындыгында Ж.Жолдошеванын вариантында айтылгандай алар “шантаж” түрүндө талап кылышкан.

Т.Мамытовдун вариантында 2010-жылы 19-апрелде Ж.Бакиевдин тымызын аракети менен Ош шаарында милиция кызматкерлери тарабынан митинг уюштурулганы туура айтылган. Бул факты И.Исаковдун вариантында да бар. Нечен жолу мен айтып келген “күндүз Убактылуу Өкмөт менен, түндө Ж.Бакиев менен иштешкен” милиция кызматкерлеринин аракетсиздигинен, кылмыш иш козголуп камакка алынсын деген соттон санкция берилген Бакиведер эле эмес, эми Батыровдор деле кармалбай, өз аракеттерин жарым легалдуу түрдө аткарып жүргөндөрү да Мамытовдун вариантында ачык, туура жазылган.

Отчеттун 23-бетинеде “13.06.2010 года были совершены нападений на сотрудников на Базар-Коргонского РОВД, Ноокенского РОВД… в результате этих нападений были похищены 77 автоматов, 35 пистолетов и большое количество патронов…”- деген, мындай болгон эмес. Муну кайдан алышканы айтылбайт.
Ал эми 24-бетте, “Органы милиции не могли оказать какую-либо помощь местным предпринимателям. После некоторых раздумий они стали искать защиты у Кадыржана Батырова, который оказал им помощь и поддержку”- бул Батыровдун ойлоп тапкан адамдарынын түбү, булагы жок көчөдөгү сөздөрүн да жазып коюшкан. К.Батыров өзү М.Маматкулов окшогондордун үйлөрүн тоноп жүргөнү боюнча 15-майда кылмыш иш козголуп жаткан фактыны билсе дагы, депутаттык комиссиянын Батыровду коргоого алганына жол болсун!

“О наступающем осложнении ситуации на юге Кыргызской Республики информировали лично председателя Временного Правительства Отунбаеву Р.И. отдельные авторитетные лицы Джалал-Абадской области Калматов Т.З, Исманов К, Ч.Джакупова, А.Абдирасулова, Т.Исмаилова, А.Артыков, Ж.Джолдошева, Нарматова Н.А., и др.-деп белгиленген отчетто.

“События 10-16 июня 2010 года в г.Ош, Ошской. Джалал-Абадской областях это спланированная крупномасштабная преступная акция, которая имела своей целью расщатывания общественно-политической ситуации, разжигание межнационального конфликта и раскола страны”-деп туура, акыйкат жыйынтык чыгарган.
Т.Мамытовдун вариантында, эл аралык комиссия так белгилегендей, башында А.Атамбаев турган комиссиянын түздөн-түз милдети ушундай конфликттин алдын алуу болсо да, эч кандай иш аткарбагандыгы белгиленген эмес. Мындан сырткары, “Ө.Текебаев, А.Бекназаров 12-июнда түштүккө учуп барышкан”-деген туура эмес маалымат жазылган. Ал тууралуу жогоруда так келтиргемин. Биз 11-июнда Ошто, 13.06. Текебаев Базар-Коргондо, мен 13,14-июнда Жалал-Абад, Сузакта болгом.

Т.Мамытовдун вариантында “Депутатская комиссия Жогорку Кенеша КР констатирует, что Временное Правительство, правоохранительные и силовые структуры, местные органы власти Ошской и Джалал-Абадской областей и г.Ош не смогли предотвратить и своевременно локализовать массовые беспорядки и межнациональные конфликты”-деп чыгарган жыйынтыгы да талаш маселе. “Не смогли предотвратить и своевременно локализовать”-деген сөздүн ордуна “не смогли не допустить и своевременно предотвратить”-десе туура болмок.

Т.Мамытовдун вариантында бул кайгылуу окуяга Убактылуу Өкмөт, УКМК, ИИМ башкы күнөөлүү деп табылган. Айрыкча УКМКнын башчылары К.Дүйшебаев менен К.Байболовдун “чет элдик боевиктер”, “кармалган чет элдик көзгө атарлар”, “таджикистандык жарандар”, А.Дубновдун “Бакиевдин кландарына иштеген адамдар жалдаган таджиктер” ж.б. жөнүндөгү айткандары кийин такталбаган маалымат болуп чыкканы, калыс, акыйкат айтылган. Экинчи күнөөлүүлөргө К.Бакиев, анын жакындары деп аныкталган. Үчүнчү топко “Узбекский бизнес” күнөөлүү деп табылап, “крупные узбекские бизнесмены имеют под своей протекцией еще и политические обьединения, организованные в форме партий, клубов, фондов, и.т.др.-деп белгиленген.

Июнь окуясынын чыгышынын себептери, деп:
1. Бул конфликттин тамырын Советтер Союзуна алып барган;
2. Негизги себеп, бул кыргыз менен өзбектердин жер жана башка байлыктар боюнча талашы жана улуттук статус амбициясы, ага диаспоранын айрым лидерлеринин жеке амбицияларын да кошкон;
3. Кан төгүүнү бир гана эл токтотту;
4. Бакиевдик үй-бүлөлүк кландык режимди колдоочулар менен Убактылуу Өкмөттүн тиреши улуттар аралык жаңжалга алып келди.
Окурмандардын көңүлүн бура турган, эн маанилүү тыянак бул “Из-за слабости Временного Правительства, органов прокуратуры, ГСНБ, МВД, а также местных государственной власти, за период с 7 апреля по 10 июня 2010года в Ошской области и Джалал-Абадской областях никто из активных участников и лидеров противостояния не была привлечены уголовной ответственности и изолированы от общества”-деп бекем тыянак чыгарып, комиссия төмөнкүдөй сунуштарды берген:
1. Убактылуу Өкмөттүн бүт мүчөлөрү саясий жана моралдык күнөөлүү деп табылсын;
2. Кыргыз Республикасынын Президенти жана Өкмөтү: УКМКнын башчысы К.Дүйшебаевди, Укук жана тартип боюнча бөлүм башчылыгынан Б.Таабалдиевди, ИИМдин орун басары М.Турганбаев, Жалал-Абад жана Ош областтарынын губернаторлору Б.Асанов менен С.Жээнбеков, Ош, Жалал-Абад, Майлуу-Суу шаарларынын Мэрлери, Кара-Суу, Сузак, Араван райондорунун акимдери жумуштарынан алынсын;
Урматтуу окурман, эсиңерге сала кетейин. Жогорку чечимди кабыл алган Жогорку Кеңештин депутаттары К.Дүйшебаевди өздөрү УКМКнын төрагалыгына бекитишпеди беле? Таабалдиев бөлүм башчылыктан бошоп, кийин УКМКнын башчысы болгон! М.Турганбаев орун басарлыктан бошоп Ички иштер министри болду! С.Жээнбеков 2016-жылга чейин ордунда олтуруп (Ош областынын губернатору) Өкмөт башчыга көтөрүлдү! 3 ай иштеген Убактылуу Өкмөттү апрель-июнь окуясы үчүн эч кимди жоопко тарта алган жок деген депутаттар 5 жылда кимди жоопко тартты?! Убактылуу Өкмөт козгогон, камаган, сырттан соттогон кылмыш иштерден башка жаңы кылмыш иш, же жаңы адам камакка алындыбы? Соттолдубу? Жок дегенде өздөрүнүн Президентке, Өкмөткө, Башкы прокуратурага берген сунуш-талаптарынын аткарылышын көзөмөлдөй алышкан жок. “Сынчынын сыңар өтүгү майрык” дегендей кыйкырган депутаттар эмне үчүн Дүйшебаевди, Таабалдиевди, Турганбаевди, Сариевди, Жээнбековду кызматынан кетсин деп, кайра аларды өздөрү кызматтан-кызматка шайлады?! Тарых, мезгил соту деген ушул!

Т.Мамытовдун вариантында деги эле 2010-жылдын 7-апрелиндеги окуя, анын чыгышынын себептери, күнөөлүүлөрү жөнүндө сөз жокко эсе. Убактылуу депутаттык комиссия түзүлүп жатканда 2010-жылдын 7-апрелиндеги, апрель, май, июнь окуяларынын баарын иликтөө үчүн түзүлүп, токтомдо бул айтылган.
2. И.Исаковдун варианты
И.Исаковдун вариантынын кириш бөлүгүндө Т.Мамытовдукунан айырмаланып, өлкөдөгү саясий-социалдык кризис Акаевдин доорунан башталганы хронологиялык тартипте так эсептелип айтылган. Мамытовдукунда Бакиевдин гана доорунан башталган.
И.Исаковдун вариантында 7-апрелдеги окуянын келип чыгышынын себептерин, ага күнөөлүүлөрдү аныктоодо башында А.Эркебаев турган 7-апрель жана апрель, май айларындагы түштүктөгү окуялардын келип чыгышын изилдеген комиссиянын жыйынтыгына окшош тыянак чыгарылган.

Мамытов, Жолдошевалардын варианттарында 2010-жылдын 10-июнундагы улуттар аралык жаңжалдын келип чыгышын изилдегенде да 1990-жылкы Оштогу окуядагы башкы күнөөкөрлөрдүн аттарынан бери так жазылып, эсептелип көрсөтүлгөн. Сапаты, мазмуну, тактыгы, ачыктыгы, далилдик базасы, тыянагынын реалдуулу жагынан да Исаковдун варианты Мамытов менен Жолдошеванын вариантынан жогору болгон. Анда эмне үчүн депутаттар Мамытовдун вариантын колдошту? Биринчиден, жогоруда айтылгандай Мамытов бийлик менен кеңешип иштеди. Экинчиден, депутаттардын көпчүлүгү Акаев менен Бакиевдик режимдин “балдар-кыздары” болушчу, үчүнчүдөн, Исаковдун вариантындагы ачыктык, тактык белгилүү себептер менен көпчүлүк депутаттарга жаккан жок. Төртүнчүдөн, Исаков белгилеген, күнөөлөгөн адамдардын өздөрү же алардын “достору”, жердештери, кечээги партиялаштары (“Алга Кыргызстан”, “Ак Жол”) Жогорку Кеңештин депутаттарынын көпчүлүгүн түзгөн. Бешинчиден, КСДП фракциясы Исаковду “сатып” кеткен. Негизги себептер ушулар болду.

Ошону менен бирге Исаковдун вариантында да субьективдүү (жеке) себептердин негизинде айрым так эмес же толук эмес фактылар да бар. Мисалы, отчеттун 33-бетинде (15 апреля 2010 года г.Ош) “… обьединенный сторонники Временного Правительства с утра проводят народный курултай с участием губернатора Ошской области, председателя координационного кеңеша, Мэра г.Ош и вытесняют К.Бакиева из города не дав возможности обосноваться”- деп белгилеп, бирок ошол жерде түнү менен уктабай, “Бакиевди тосуп алуунун” жолдорун иштеп чыккан Убактылуу Өкмөттүн мүчөсү мени унутуп койгон.

37-бетте, “…25 апреля 2010 года в результате совместной операцию органов национальной безопасности Кыргызстана и России в г.Москве задерживается бывший министр внутренних дел М.Конгантиев и экстрадирован в Кыргызскую Республику” –деп чындыкка дал келбеген маалымат жазылган. Чындыгында М.Конгантиев Башкы прокуратуранын уруксаты менен дарылануу үчүн Москвага кеткен, эч кандай “задержание”, “экстрадирование” болгон эмес. Ал эми 1-майдагы, 5-майдагы ж.б. даталардагы өзбек диаспорасынын айрым лидерлеринин же алардын өкүлдөрүнүн өткөргөн жыйындары кылмыш иштердин ичинен 10-июндан кийин алынган фактылар чагылдырылган.

55-бетте, “…14 июня 2010 года Джалал-Абадская область. Около 14.00 часов на центральной площади г.Джалал-Абад возле облгосадминистрации собралось около тысячи человек организованных С.Бакиевым”-деп туура эмес жазылган, ал жерде башында К.Ташиев, Т.Мамытов ж.б. турган, кийин ошол эле күнү кечинде саат 17.00 чамасында өзбек лидерлери менен сүйлөшүү жүргүзгөндө катышкан кыргыздар турган. Аларды С.Бакиев уюштурган эмес, 10-июндан кийин республиканын бардык аймактарында, анын ичинде Жалал-Абадда да кыргыздар негизинен өздөрү көтөрүлгөн.

Ошол кыргыздардын өкүлдөрү менен Сузакты, Топурак-Белди (Санпаны) тосуп турушкан өзбектердин өкүлдөрү менин жетекчилигим менен жарашуунун шарттарын сүйлөшүп, ошого ылайык Сузактын жолу ачылып, Сузак айылына эртеси (15-июнь) милиция кызматкерлеринин кирүү маселеси, Бекабад чек арасында турган өзбектердин кайра үйлөрүнө келүү мүмкүнчүлүгү, ал эми Исаков айтып жаткан кыргыздар таркап, мурда тартылып алынган аскер техникалары жана куралдар М.Турганбаев жетекчилик кылган милиция кызматкерлерине тапшырылганы жазылбаган. 13-14-июндарда Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрү Ө.Текебаев (13-июнда Базар-Коргондо), А.Бекназаров (13-14-июнда Жалал-Абад, Сузакта) болгону тууралуу маалымат жок.

62-бетте, 2010-жылдын 7-апрелинде Ак үйдүн алдында 87 адамдын атылышынан кийин Маевкада жана түштүктө апрель, май, июнь айларында өлгөн баардыгы 1500 адамдын атылышына жоопкерчиликти экс-президент К.Бакиев, Ж.Бакиев, IV чакырылыштагы Жогорку Кенештин төрагалары А.Тагаев, З.Курманов, (эмнегедир А.Мадумаров айтылбайт), Өкмөттөн Д.Усенов, Башкы прокуратурадан Н.Турсункулов, Коргоо министри Б.Калиев, ИИМ М.Конгантиев, УКМК М.Суталинов, Бишкек Мэри Н.Тулеев — Конституциянын жана мыйзамдардын жоболорун аткарбаганы жана сактабаганы үчүн деп жыйынтык чыгарылган. Менин оюмча күнөөлүү дегендер толук жазылбай, тандалгандай болуп калган.

Улуттар аралык жаңжалдын чыгышына Бакиевдик реваншисттик аракеттердин тынбай жүргүзүлүп келгенин эсептеген. 63-бетте, “…Основным “детонатором” разжигания межэтнического столкновения, также являются национально-экстремистские действие лидеров узбекских общин: К.Батыров, экс-депутат ЖК, членов партии “Ак Жол” Ж.Салахутдинов, И.Абдирасулов, А.Сабиров также К.Абдуллаева и других, преследовавщих свои личные цели пользуясь сложившейся общественно- политической ситуацией”-деген.
И.Исаковдун вариантында жыйынтык төмөнкүдөй чыгарылып:
2010-жылдын 7-апрелинен 19-майга чейин, 10-июндан 15-июнга чейин болгон Бишкек шаарындагы, Чүй, Ош, Жалал-Абад, Баткен областтарындагы, Ош шаарындагы окуялар:
1. Узурпация государственной власти, подавления прав и свобод граждан, передачи земель и стратегических обьектов страны другим государствам и частным лицам, игнарирования законных требований народа и расстрел Президентом К.Бакиевым восставших против его режима граждан. Попытки возврата власти после бегства за пределы страны, а также активных действий сторонников-ставленников, компаньенов пытавшихся оправдать доверие семьи Бакиевых, желание возврата утраченного ими положения, нажитых богатств, боязнь утраты состояний, а также стремление избежать ответственности за содеянные вместе с ними преступные деяния.
2. Деятельность фракции “Ак Жол” Конституционного и Верховного/местных судов, принимавших судебные акты угодные семье Бакиевых, и также Правительства, содействовавших усилению семейно-кланового режима.
3. Национально-экстремистских действий лидеров узбекских общин К.Батыров, экс-депутат ЖК, членов партии “Ак Жол” Ж.Салахутдинов, И.Абдирасулов, А.Сабиров также К.Абдуллаева и других, преследовавщих свои личные цели пользуясь сложившейся общественно-политической ситуацией под прикрытием реализации вынашиваемых давнишных планов “по приданию официального статуса узбекскому языку, получения соответствующей квоты на государственных должностях, а при необходимости и автономии узбекских общин”.
4. Передела сфер влияния криминальными группировками, тесно переплетенные с прежным режимом, увидевших угрозу для своих “доходных мест”.
5. Скрытых действий третьих сил, не желавших развития Кыргызстана по пути подлинной демократии и установления в Республике парламентской формы правления.
И.Исаковдун айткандары туура, чындык экенине карабай жеке мен ошол кездеги мамлекеттик бийликти, бүт жоопкерчилиги менен өзүнө алган (№1-Декрет менен) убактылуу бийлик катары 2010-жылдын 10-июнунда болгон окуянын алдын алып, болтурбай койбой, жол бергени үчүн Убактылуу Өкмөттүн саясий-моралдык күнөөсү бар деп эсептеймин. И.Исаков мындай жыйынтык чыгарбай, катачылык кетирген.
69-беттеги, Кыргыз Республикасынын Президентине, Жогорку Кеңешке, Өкмөткө бир дагы комиссия (Улуттук, Эл аралык, Т.Мамытовдун варианты ж.б.) бералбаган, туура сунуштарды берген. Ошондуктан ал сунуштарды келтирип кетейин.
Предложения
1. Президенту, Жогорку Кенешу, Правительству Кыргызской Республики добиться экстрадацию в Кыргызскую Республику и привлечения к ответственности:
— Курманбек Бакиева, Максима Бакиева, Жаныша Бакиева, Марата Бакиева, Данияра Усенова, Мурата Суталинова и других за узурпацию государственной власти и установление семейно-кланового таталитарного режима, передачу территорий Кыргызстана другому государству и незаконную продажу стратегических обьектов, расстрел мирных граждан, организацию массовых безпорядков, насилственный захват власти и разжигание межэтнического конфликта, повлекших многочисленные человеческие жертвы и огромного материального ущерба.
3. Жогорку Кенешу Кыргызской Республики:
— дать политическую оценку:
а) бывшему Президенту КР К.Бакиеву, депутатам членам фракции “Ак Жол” (Торага Жогорку Кенеша А.Мадумаров, А.Тагаев, З.Курманов), председателю Службы госохраны Ж.Бакиеву, руководителю ЦАРИИ М.Бакиеву, советнику председателя ГСНБ Марату Бакиеву, руководителю Секретариата Президента КР О.Малеванной за антинародную внешнюю и внутренюю политику, которые вызвали события 6-7 апреля 2010года и повлекли большие человеческие жертвы, явились одной из причин последующих трагических событий мая-июня 2010 года в г.Ош, Ошской и Джалал-Абадской областях;
б) деятельности специального Штаба, созданного на базе института Президента КР, Секретариата Президента КР и руководителей силовых ведомств, для контроля над деятельностью лидеров оппозиции и работы курултаев (К.Жороеву, Д.Усенову, Ж.Бакиеву, Э.Сатыбалдиеву, Н.Турсункулову, О.Малеванной, З.Курманову, М.Суталинову, М.Конгантиеву, Б.Калиеву);
и) членам Правительства КР, не обеспечивавших исполнение Конституции и законов КР, способствовавших усилению режима К.Бакиева и подавлению прав и свобод граждан, а также принятию решения о передаче земель и продаже стратегических обьектов, повышении тарифов на электроэнергию, тепло, горячее и холодное водоснабжение и услуг мобильной связи, бывшим
Премьер-министрам И.Чудинову, Д.Усенову;
Первым вице-прмьер-министрам И.Айдаралиеву, О.Бабанову, А.Жапарову;
Вице-прмьер-министрам Т.Калимбетовой, А.Карашеву;
Министру юстиции К.Абдиеву;
Министру финансов М.Султанову;
Министру обороны Б.Калиеву;
Министру внутренных дел М.Суталинову;
Министрам чрезвычайных ситуаций К.Ташиеву, Б.Торобаеву;
Министру промышленности, энергетики и топливных ресурсов С.Балкибекову;
Министру экономического регулирования Ж.Байгуттиеву;
Министру государственного имущества Т.Турдумамбетову;
Министру здравоохранения М.Мамбетову;
Министру сельского хозяйства И.Айдаралиеву;
Министру природных ресурсов К.Курманалиеву;
Министру транспорта и коммуникаций Н.Сулайманову;
Министру образования и науки А.Мусаеву;
Министру труда, занятости и миграции А.Рыскуловой.
г) работе Конституционного суда КР, не обеспечившей верховенство Конституции, защиты Конституционного строя, прав и свобод граждан (Ч.Баековой, С.Сыдыковой);
д) деятельности членов Временного Правительства КР (Р.Отунбаева, А.Атамбаев, О.Текебаев, А.Бекназаров, И.Исаков, Т.Сариев, Э.Каптагаев, К.Дуйшебаев, Б.Шерниязов, Д.Чотонов, Э.Ибраимова, Т.Тургуналиев, И.Омуркулов, А.Эркебаев), сформированного Обьединенным Народным Движением 7 апреля 2010 года и взявших ответственность за судьбу государства и общества после народного свержения семейно-кланового, тоталитарного режима и бегства К.Бакиева за пределы страны и добровольного сложения полномочия правительства, в условиях глубокого общественно-политического и социально-экономического кризиса, выполнивших волеизьявления народа, выдвинутых 17 марта 2010 года на Народном Курултае, коренным образом изменивших систему государственной власти с установлением парламентской систему государственной власти с установлением парламентской системы правления, и ликвидировавших навсегда основу установления семейно-кланового тоталитарного режима в Кыргызстане несмотря на непрерывные попытки возврата власти Бакиевыми и провоцированные ими межэтнического конфликта, также сепаратистских действий лидеров узбекских общин, повлекшие многочисленные человеческие жертвы и особо крупный материальный ущерб.
Тилекке каршы, КСДП партиясы, И.Исаков менен кошо 5 жыл бою реалдуу бийликте олтуруп, бул сунуштардын бирин да аткарган жок. Тескерисинче Жогорку Кенеш И.Исаковдун сунушунда көрсөтүлгөн саясий баа берилсин деген адамдарга ачыктан-ачык, тымызын да колдоо көрсөтүшүп, кылмыш иштерге кийлигишип, сотторго, прокуратурага, тергөө органдарына түздөн-түз тапшырмаларды берип, көпчүлүгүн жоопкерчиликтен куткарды.
Албетте Исаковдун бул сунуштары Жогорку Кенеште колдоо таппайт болчу. Анткени тизмедеги Ө.Бабанов, А.Жапаров, А.Карашев, С.Жапаров, К.Абдиев, М.Султанов, К.Ташиев, Б.Төрөбаев, Н.Сулайманов, А.Рыскулова, Т.Мамытов, К.Асанов, Т.Исаев, Н.Тулеев, С.Жээнбеков, К.Мусаев ж.б. адамдар ошондой эле Убактылуу Өкмөт мүчөлөрү И.Исаков, Ө.Текебаев, Б.Шерниязов, А.Атамбаев, Т.Сариев, Р.Отунбаева, К.Дүйшебаев, А.Эркебаев, Д.Чотонов, Э.Каптагаев, И.Өмүркулов, Э.Ибраимова, Жогорку Кенеште фракция жетекчилери, комитеттин төрагалары, Атамбаев башында турган Өкмөт мүчөлөрү, Акаев, Бакиев мезгилиндегидей эле реалдуу бийлик ээси Атамбаев, Отунбаевалар менен “мамыр-жумур” болуп башка мамлекеттик органдарда, кызматтарда иштеп калышкан. Саясий жоопкерчиликти жумушсуз жүргөн биз — Т.Тургуналиев экөөбүзгө колдонушса болмок. Убактылуу Өкмөттүн, БЭКтин саясий бюросунун, КСДПнын мүчөсү, революционер И.Исаковго караганда, колунда акчасы бар беркилердин айрымдары Отунбаевага да, Атамбаевге да жакын адамдар болчу. Бирок, И.Исаков башкаларга окшоп позициясынан тайып кетпей, убагында Акаевге, Бакиевге кандай жек көрүнсө, эми Жогорку Кенештеги өз коллегаларына, кечээги үзөнгүлөштөрү, бүгүнкү партиялаштары Атамбаев менен Отунбаевага да акыйкаттуу сунушу менен жек көрүндү. Бирок тарых алдында, эл арасында жүзү жарык бойдон калды. Анын ошол чыныгы эрдиги үчүн Жогорку Кенеште каралбай калган анын тыянагын элге жеткирүүгө аракет кылып жатабыз. Өзүнүн кызыкчылыгын ойлобой, кашкайтып чындыкты айтып, жаман көрүнгөн чыныгы адамдын “адамдардан” айырмасы да ушул болсо керек!
72-бетте Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасына төмөнкү сунуштар берилген:
6. Генеральной прокуратуре Кыргызской Республики:
-дать юридическую оценку:
а) фактам превышения должностных полномочий, самоустранения от выполнения своих должностных обязанностей и бездействия, пиведших к общенациональному гневу, а также расстрела граждан в г.Бишкек 7апреля 2010 года, бывшими членами состава Правительства (возглавляемых Премьер-министрами И.Чудиновым и Д.Усеновым),
Генеральными прокурорами и подчиненными им прокурорами (Н.Турсункуловым, М.Кошоевым, К.Асангельдиевым, А.Халмурзаевым, и прокурорами городов Ош и Джалал-Абад),
Министром внутренных дел, заместителями и руководителями территориальных управлений и отделов (М.Конгантиевым, С.Курманалиевым, Т.Исаевым, С.Омурзаковым, Ж.Азизовым, К.Кыязовым, К.Асановым и другими),
Председателем ГСНБ, заместителями, руководителями территориальных органов по Ошской и Джалал-Абадской областях (М.Суталиновым, Т.Алмаматовым, Р.Мамасадыковым и другими),
мэром г.Бишкек Н.Тулеевым и его заместителями,
губернаторами Чуйской, Иссык-Кульской, Таласской, Нарынской, Ошской и Джалал-Абадской областей, мэрами городов Балыкчы и Талас, акимами Алайского района Ошской области и Московского района Чуйской области;
б) судьям Верховного суда и местных судов за вынесение заведомо неправасудных приговоров по уголовным делам в отношении политически заказанных лидеров оппозиции и по делам о передаче стратегических обьектов страны;
в) сотрудникам органов прокуратуры за привлечение заведомо невинных к уголовной ответственности и незаконное возбуждение уголовных дел в отношении политически заказанных лидеров оппозиции;
г) проведенного в период 8-10 июня 2010 года в Ошском ресурсном центре в г.Ош семинар-тренинга “Технологический тренинг по разаботке редакционной политики по освещению конфликтов в СМИ” с установлением целей и задач проведения;
д) предвзятому и однобокому освещению событий, не соответствующих действительности со стороны как государственных, так и частных телерадиокомпаний;
е) освещению пропаганды насилия, нетерпимости к другим народам, призывов к насильственному свержению или изменению сушествующего конституционного строя телеканалами “Ош-ТВ”, “Мезон-ТВ”;
ж) деятельности комиссаров Национального агенства Кыргызской Республики по прдупреждению коррупции (К.Жороеву, Р.Эралиеву, С.Жапарову);
з) результатам работы созданной Указом Президента КР 5 июня 2008 года УП № 192 межведомственной комиссии по реформировании Вооруженных Сил КР под председательством Т.Мамытова, приведшей к сокращению до предела боеспособных соединений и войсковых частей и непродуманной реорганизации, не обеспечивающей выполнения боевых задач;
и) работе специального представителя Временного Правительсва КР по Ошской, Джалал-Абадской и Баткенской областям И.Исакову, назначенного в целях эффективной организации управления в южном регионе страны Декретом Временного Правительства КР от 13 мая 2010 гда №34, по организации совместно с комендантами Б.Алымбековым, К.Байболовым, руководителями государственных органов, местного самоуправления и населением освобождения насильственно захваченных зданий облгосадминистраций Ошской, Джалал-Абадской областей и ликвидации попытки захвата здания облгосадминистраций Баткенской области в период 13-14 мая 2010 года; по локализации столкновения между сторонниками К.Бакиева и К.Батырова 19 мая 2010 года в г.Джалал-Абад; по локализации конфликта в период 11-15 июня 2010 года и ликвидации угроз его распространения в другие регионы с последующей стабилизацией общественно-политической и социально-экономической обстановки в южном регионе и проведения референдума в Ошской, Джалал-Абадской и Баткенской областях;
к) деятельности в период с 7 апреля по июнь 2010 года:
Председателя ГКНБ КР К.Дуйшебаева по выявлению, предупреждению и пресечению противоправных посягательств на конституционный строй, экстремисткой деятельности, массовых безпорядков и межнациональных конфликтов;
Министра внутренных дел Б.Шерниязова по обеспечению обшественного порядка, безопасности личности, общества и борьбе преступностью;
л) руководителям государственных органов, территориальных управлений отделов, руководителям органов государственных администраций и местного самоуправления, чьи действия или бездействия способствовали произошедшим событиям в апреле-июне 2010года:
заместителям председателя ГКНБ М.Бекенову, К.Мусаеву;
заместителям министра внутренних дел Б.Алымбекову, М.Турганбаеву, С.Омурзакову;
председателю и заместителям Пограничной службы К.Матенову, И.Субанкулову, Ч.Турусбекову;
губернаторам и мэрам Б.Асанову, С.Жээнбекову, М.Мырзакматову;
а также,
бывшему Генеральному прокурору Б.Ибраеву и его заместителям за законностью задержаний, арестов, применением мер процессуального принуждения, привлечения лиц к уголовной ответственности и по обеспечению законности в период 7 апреля по июнь 2010года, в том числе по факту задержания и освобождения из под стражи 24 июля 2010года Ж.Салахутдинова.
3. Ж.Жолдошеванын варианты
Жалгыз Ж.Жолдошева өз вариантын кыргызча жазып, өзүнүн топтогон матералдарына кошуп “Ата-Журт” фракциясынын колдоосу менен тартылган “Коогалаң” деген документалдуу фильмин тиркеп, өтө зор эмгек кылганын далилдеди.
Т.Мамытовдун, И.Исаковдун вариантынын Ж.Жодошеванын варианты жогоруда айтылгандай өлкөдө 1990-жылдан бери болгон окуяларга жеке өзүнүн субьективдүү ой-пикирлерин жазып, көптөгөн суроолорду өзүнө берип, кайра өзүнө жооп берүү менен, обьективдүү, ар тараптуу иликтөөнүн жыйынтыгы болбой, автомонографиялык, публицистикалык чыгармага окшошуп калган. Жолдошеванын вариантында обьективдүү саясий анализ жүргүзүп, иликтеп баа берүүнүн ордуна жеке, субьективдүү баалар, көз караштар айтылган.
Мисалы, Жылдызкан айым чу дегенде эле: “1990-жылы болуп өткөн улуттар аралык кагылышуунун себептери эмнеде? Ага кимдер күнөөлүү? А.Масалиевдин, Р.Кульматовдун, Ү.Сыдыковдун ж.б. жоопкерчилиги барбы? …Президент А.Акевдин улуттар аралык мамиледеги орду кандай болгон? 2005-жылдын 24-мартында канча инсандын өмүрүнүн кыйылышына себепкер болду? Алар жөнүндө бүгүнкү күнгө дейре эмне үчүн маалымат айтылбай келе жатат?-деген суроолорду берип, анан 6 пункт менен, “2005-жылдын 24-мартындагы жоогазын революциясынын акыбети, ошондогу оппозиция лидерлери Р.Отунбаева, К.Бакиев, А.Атамбаев, И.Болжурова, А.Бекназаров, Т.Тургуналиев, О.Малеваная, Т.Сариев, А.Сасыкбаева ж.б. өлкө алдындагы жоопкерчилиги же жоопкерсиздиги, өзүнүн саясий да, укуктук да баасын алыш керек”-деп бүтүм чыгарат. Биз го мейли, бирок И.Болжурова, О.Малеваная, А.Сасыкбаеваларды оппозиция лидерлери деп эмне кошконун, Акаевди коргоп, колдоп келген Т.Сариевди да оппозицияга кошконун көрүп, Жылдызкан айымдын Кыргызстанга Киммо Кильюненге окшоп башка жактан келген адамдай элес калтырганын байкайсың.
Бирок, 3-беттеги 9-пункт менен “Мурунку оппозиция, кийинки Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрү Р.Отунбаева, А.Атамбаев, Ө.Текебаев, Т.Сариев, А.Бекназаров, Т.Тургуналиев, А.Сасыкбаева, И.Исаков, Э.Ибраимова, А.Эркебаев, Э.Каптагаев, Болот Шер, К.Дүйшебаевдердин 2010-жылдын 7-апрелинде болуп өткөн төңкөрүшөтөгү ролдоруна, 2010-жылдын 10-июнундагы эки улут ортосундагы кандуу кагылышууга болгон жоопкерчиликтерине, бул трагедиянын болушуна жол берип, аны болтурбай коюунун чараларын таба албаган жетекчиликке, алардын өзбек улутунун сепаратисттик маанайдагы жетекчилери К.Батыров, И.Абдирасулов, К.Абдуллаева, Ж.Салахутдинов, А.Сабиров, Д.Сабировдор менен болгон мамилелерине так баа берип, акты ак, караны кара демейинче маселенин башы ачылбайт”-деп туура жыйынтыкка келген.
10-пунктта “…айрыкча Ө.Текебаев менен К.Батыровдун ортосундагы шектүү мамилелер укуктук жана этикалык жактан иликтениши зарыл”-деп тыянак чыгарганы да түшүнүксүз, Жолдошева өзү курамында жүргөн депутаттык комиссия ошол үчүн түзүлгөн эле да, аны эмнеге өзү изилдебегени белгисиз.
11-пунктта, “К.Батыров, И.Абдирасулов, К.Абдуллаева, Ж.Салахутдинов, А.Сабиров, Д.Сабировдор жана башка сепаратисттик маанайдагы жарандардын негизги максаттары, талаптары өлкөбүздүн түштүгүндө “өзбек автономиялык областын” түзүү, өзбек тилинин мамлекеттик тил менен барабар статуска ээ болушуна жетишүү ж.б. болгондору анык. Алар ушул максаттарына жетүү үчүн Убактылуу Өкмөттүн айрым мүчөлөрү менен соодалашууга барышкан…”-деп, бирок Убактылуу Өкмөттүн кайсы мүчөсү менен соодалашканын өзү жашырат же айтпайт.

Ошол эле учурда Ж.Жолдошева 12-пунктта: “2010-жылдын апрель-июнь айларында Бишкек, Ош шаарларында, Чүй, Ош, Жалал-Абад областтарында болуп өткөн окуялар, К.Батыров менен Б.Асановдун иш-аракеттери, Тейит айылындагы экс-президент К.Бакиевдин ата конушун, Кыргыз Республикасынын желегин өрттөө, Кадыржан Батыров менен Асылбек Текебаевдин жасаган кылмыштуу иштерине баа берүүнүн кезеги келди. “Наркотрафик” маселеси, К.Батыров менен А.Текебаевдин ага болгон мамилеси, бул эки инсандын 2010-жылдын 16-майына чейинки жана андан кийинки мамилелери алардын июнь окуясына түздөн-түз тиешеси бар экендигин аныктап турат”-деп, башка бир дагы комиссия атабаган маалыматтарды берген.
Ошондой эле 15-пункт менен 2010-жылдын 10-июнундагы коогалаңды “биринчилерден болуп өзбек улутундагы жаштар баштаганын” да ачык, так айткан. 23-пунктта, “Чөөнүн убактысы” деген китепти, “Факты геноцида” деген компакт дисктерди чыгарган атуулдар мыйзам алдында жооп бериши керек”-деп адилет жыйынтыкка келген.

11-беттеги, “Тюльпан революциясынын жыйынтыгы, оппозиция” -деген бөлүктө кайрадан ошол кездеги Акаевдин бийлигин кулатууну көздөшкөндөргө: Т.Сариевди, Ө.Текебаевди, О.Малеванаяны, М.Эшимкановду, А.Сасыкбаеваны кошуп, аларды негизсиз күнөөлөгөн. Ал түгүл “ич ара портфель бөлүшө алышпай, ынтымактары кетип, кимисине бийлик тийсе, ошол замат оппозициядагы санаалаштарын четинен сатып, … 2005-жылдын ынкылапчылары (төңкөрүшчүлөрү) өздөрүнүн чыныгы жүзүн коомчулукка көрсөтүштү”-деп Акаев менен Бакиевдин сөздөрүн кайталап, чыныгы ынкылапчыларды күнөөлөп, ынкылаптын шарапаты менен бийликке келген Бакиев үй-бүлө мүчөлөрү менен ынкылаптын женишин “сатып” кеткени, Акаевдин жолуна түшкөнү жөнүндө бир да сөз кылган эмес.

12-бетте, “… 2005-жылдын 24-мартында каза тапкан жарандарыбыз каза болгону жөнүндө эл арасында бүгүнкү күнгө дейре айтылып келе жатат. Тилекке каршы, ушул фактылар боюнча азыркы учурга чейин бүт саясий элита чындыкты айтпай, жаап-жашырып келе жатат. Менин оюмча, күнөөлүүлөр эртеби, кечпи, сөзсүз жазасын алышы керек. Аксы окуясында каза тапкандардын күнөөкөрлөрү – А.Акаев, ошол эле К.Бакиев ж.б. бүгүнкү күнгө дейре жазасын албай келе жатат”,- деп туура белгилеген. Бирок, Ж.Жолдошева анда комиссиянын мүчөсү, кийин 5 жыл Парламенттин мүчөсү катары эмне үчүн ошол жаап-жашыргандарды, өлгөндөрдү аныктап, ата-энесинен, туугандарынан арыз алып, ачыкка чыгарган жок?!
12-13-беттерде карама-каршылыктуу “А.Атамбаев менен Ф.Куловдун тиреши, К.Бакиев менен Ө.Текебевдин тиреши күчөп”-деп, “кайрадан, бийлик орундарын бөлүшө алышпай, ынтымагы ыдырап, көпчүлүгү кайрадан Бакиевдин бийлигине каршы чыга баштаган”, деп Ж.Жолдошева бул жерде оппозицияны бөлүп, айрымалап ким бийлик үчүн, ким революциянын максаты болгон үй-бүлөлүк режимди демонтаждоо, реформа үчүн, же тактап айтканда Куловдун “фронтчулары”, анын колдоочуларын бир жакка, Бакиевден бийлик эмес, Конституциялык реформа талап кылгандарды бир жакка бөлүп айырымалай алган эмес. Ошол үчүн өзү жаман көргөн адамдарды “ыңкылапчылар” деп, бийликти ачык да, тымызын да колдоп жүргөндөрдү кошо берген.

13-бетте азыраак болсо да, үстүртөн “Бакиевдердин катуу эйфорияга кабылганын, мурда Акаев Чүй менен Таластан чыккан кадрларды майлуу-сүттүү жерлерге коюп, ал эми Ош областынан бир гана ичкиликтерди тандаган, элди түндүк-түштүк эле эмес, уруу-урууга бөлүп Акаевдин балдарынын, күйөө балдарынын ишкана-бизнестерин тартып ала баштады”-деп учкай айтып кеткен. Президенттин шайлоодо өзбектердин добушун алуу үчүн өзбек улутунун лидеримин дегендер менен жолугушуп, өзбекче сүйлөшүп, өзбек бийин бийлегенинен бери жазып өткөн.
Бакиевдин кетирген каталары деп үч пункттан турган көз карашын билдирген:
Биринчиси, 2005-жылдын 24-мартында төңкөрүш жасаган үзөнгүлөштөрү менен аягына чейин бирге болушу керек эле;
Экинчиси, үй-бүлө мүчөлөрүн мамлекеттик кызматтарга аралаштырбоосу зарыл болчу;
Үчүнчүсү, кадрдык маселеде теңдик, акыйкат, адилет болуш керек болчу деген.
“2010-жылдын 7-апрелиндеги экинчи төнкөрүш”- деген 5-пунктта, кайрадан Ө.Текебаевди, Т.Сариевди, А.Сасыкбаеваны башкаларга кошулуп төңкөрүш жасашты деп күнөөлөгөн. “Эркебаев менен Ибраимова өздөрү УКМКга барып, бизди да камагыла деген”-деп, “Бакиев да Акаевге окшоп көптөгөн жарандарыбыздын бейкүнөө өлүмүнө себепкер болуп качты”- деп, Акаевди да адам өлтүрүп качкан (2005-ж. 24-мартта) деген такталбаган, ушак сөздөрдү жазып койгон. Ошол эле учурда ар бир көчөдөгү эл айтып жүргөн Бакиевди, Усеновду, Суталиновду өлкөбүздөн качып чыгып кетишине кимдер, кантип жардам беришкен деп өзүнө-өзү суроо берип, ал боюнча деле айтылып жүргөн жоопторду келтирген эмес.
6-пункттагы “Убактылуу Өкмөт” деген бөлүктө колунан келишинче түштүктө “реваншисттер” көчөдө айтып жүргөн сөздөр менен Убактылуу Өкмөттү “шыбаган”. Сөзүм куру болбошу үчүн ошол бөлүктө айтылгандарды бере кетейин: “Ошентип, Кыргызстандын тарыхында 2010-жылдын 7-апрели кандуу окуянын болгон күнү болуп катталды. Карапайым элдин уул-кыздарынын өмүрүнүн кыйылышына себеп болгон Бакиев эл-жеринен чыгып кетүүсү менен өлкөдө жаңы кырдаал түзүлдү. Оппозиция лидерлери Р.Отунбаева, А.Атамбаев, Ө.Текебаев, Т.Сариев, А.Бекназаров, Т.Тургуналиев, И.Исаков, Э.Ибраимовага эл тарабынан эч кандай ыйгарым укук берилбесе да, өз алдынча Убактылуу Өкмөт түзүшүп, бийликти бөлүшүп, мамлекеттин, элдин тагдырын 2010-жылдын 7-апрелинен баштап өз моюндарына алышты да, декрет менен иш алып бара башташты.

Миллиондогон АКШ долларларын, куйма алтындарды жана башка акча каражаттарын ар кайсы банктардын ячейкаларынан тинтип табышты, бирок, тилекке каршы, ал байлыктардын бир тыйыны да өлкөбүздүн казынасына келип түшкөн жок. Ал эми Кыргыз Республикасынын Улуттук банкына түшкөн каражаттардын суммасы болсо так эмес, алардын кайда жумшалганын Улуттук банк билбейт. Бул суроолорго кийинчерээк кайрылабыз.

Убактылуу Өкмөт Кыргыз Республикасынын Жогорку Кенешинин IV чакырылышын, Конституциялык сотту жана башка бийлик бутактарын декреттер менен жойду да, өлкөнү өздөрү каалагандай калчоого өтүштү. Республикабызды Президенттик бийликтен Парламенттик бийликке өтүү керектигин, ал үчүн баш мыйзам Конституцияны кайрадан жазып чыгып, кабыл алуу керектигин элге таңуулоону жүзөгө ашырышты…
Конституцияны кайра иштеп чыгуу боюнча Убактылуу Өкмөттүн мүчөсү Ө.Текебаев комиссия түзүп, өзү ал комиссиянын төрагасы болуп, өлкөбүздү Парламенттик башкарууга алып келе турган баш мыйзам жазууга бел байлады. Референдумдун, Парламенттик шайлоолордун ушул баш мыйзамдын негизинде өткөрүлөөрүн жар салды. Ага аргасыз саясий элита да, карапайым калк да макул болушту.

Бирок, Убактылуу Өкмөттүн айрым мүчөлөрү демейдегидей эле тымызын түрдө “мен лидермин” деген өзбек улутундагы жарандар менен акырын соодалашып жатышканын эч ким анда билген эмес.
Ө.Текебаев комиссиянын төрагасы катары Кыргыз Республикасынын Конституциясын белгилүү максаттар менен, ПРООНдун каржылоосу аркылуу өзбек тилине котортуп, анын миндеген нускасын өзбек тектүү жарандарга таркаттырган. Ө.Текебаевдин мындай кадамдарына күч органдары тийиштүү чара көрүш керек болчу, бирок азыркы күнгө чейин бул маселеге көз жумуп келе жаткандыктары таң калыштуу. Бул саясатчынын мындай кадамдарын убагында чыккынчылык катары кабыл алгандар болгон. Өлкөбүздүн баш мыйзамын өзбек тилине которуу менен өзбек сепаратисттик күчтөрүнө аввтономия түзүү, өзбек тилинин статуска ээ болушу, ж.б. талаптарынын аткарылышына үмүт бергендей болгон.

Ушул оор шартта турган мамлекетибиздин абалынан пайдаланган К.Батыров, Ж.Салахутдинов, А.Сабиров, И.Абдирасулов, Д.Сабиров, К.Абдуллаева жана башкалар бир туруп Р.Отунбаева, бир туруп А.Атамбаев менен жолугушуп турушкан. Алар да Батыровдор менен жолугушкандыктарын танбайт. Бирок эмне жөнүндө сүйлөшкөндүктөрүн, биз, комиссия мүчөлөрү ачык-айкын биле албадык. Ал эми Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрү өзбек улутунун лидерлери менен кээ бир маселелер жөнүндө баарлашкандыктарын айтышкан. 2010-жылдын 21-майында түнкү саат 23.00дө Кыргызстан Элдеринин Ассамблеясында өзбек диаспорасынын кабинетинде Э.Каптагаев жана Равшан Сабиров менен сепаратисттик маанайдагы өзбек улутунун лидерлери А.Сабиров, И.Абдирасулов, Д.Сабиров, К.Абдуллаева, М.Абакжанов, У.Абдисаламов, Б.Жураев, ж.б. сүйлөшүүлөрдү жүргүзүшкөн. К.Батыровду жоопко тартпоо талабы каралган. Ал эми А.Сабиров Э.Каптагаевге атырылып сүйлөп, 2010-жылдын 14-майында Жалал-Абадда өзбектер көп өлдү деген дооматын койгон, чынында абал башкача болчу. К.Абдуллаева болсо, “Батыров, Текебаевдин тапшырмасы менен иштеп жаткан” деп ачык айткан. Ошондуктан, “Батыровду камай албайсыңар” деген. Эртеси, 2010-жылдын 22-майында Р.Отунбаева бул топту кабыл алган, эмне жөнүндө сүйлөшкөнүн Президент комиссияга айтып берген.

Тилекке каршы, Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрүнүн ортосунда ынтымак ыдырап, тың чыкмалары өз партиясы менен шайлоого барарын билдиришип, өзбек улутунун добуштарын өз партиясына тартыш үчүн “мен лидермин” деген өзбек тектүү атуулдар менен ар бири өз алдынча соодалашууга өтүшкөн.
Мына ушундай жолугушууларды көргөн Ө.Текебаев алдыдагы Парламенттик шайлоодо өзбек калкынын добуштары башка партияга кетип калышынан чочулаган жана бир тууган иниси Асылбек Текебаев менен Кадыржан Батыровду бири-бирине жакындаштырган. Мындай көрүнүштөрдөн кийин Убактылуу Өкмөттүн айрым мүчөлөрүнүн ортолорунда өзбек калкынын добушун шайлоодо алуу үчүн бири-бирине кызганыч сезимдери пайда болот да, ар бири өзүнчө соодалашууга барышат.
Ал эми Батыров баштаган сепаратисттик маанайдагы топ мындай көрүнүштөн кийин, чирене башташып, койгон талаптарынын саны өсө берген. Ошондой эле, Батыровдор Убактылуу Өкмөт өзбектерсиз түштүк аймагында бийлик орното алышпайт деген тыянакка келишкен жана сепаратисттик күчтөр көп жылдар бою курал-жарак менен камсызданып келишкен, өздөрүнчө көптөгөн пландарды түзүшкөн. Ошондуктан, Батыров 2010-жылдын май айында Ош, Жалал-Абад областтарында чогулган өзбек жарандарынын алдында “биз бул жагдайды 20 жыл күттүк эле” деп ачык айткан.
Койгон талаптары:
— Кыргызстандын түштүк аймагында өзбек автономиялык областын түзүү, анын жетекчилигине өзбек улутунун өкүлүн дайындоо (алар кимдер болот, тизмесин да аныктап коюшкан);
— өзбек тилине мамлекеттик тил деген статусту берүү, кыргыз тилинин статусу менен бирдей деңгээлде болуп, бүт мамлекеттик мекемелерде документацияны өзбек тилинде жүргүзүү;
— мамлекеттик мекемелерде жана күч органдарында өзбек улутундагы жарандарды кызматка алуунун санын көбөйтүү;
— республикалык денгээлдеги мамлекеттик мекемелердин жетекчилигине өзбек улутунан дайындоону арттыруу;
— бүт мектептердин окуу программасына “өзбек тили” кирип, аны чет тили катары окутуу;
— Кыргыз Республикасынын Жогорку Кенешине депутаттык мандатка ээ болуш үчүн өзбек улутундагы жарандарга депутаттардын санынан 30% квота катары бөлүп берүү ж.б.
Мына ушундай талаптардын коюлгандыгын көптөгөн кыргыз жана өзбек жарандары да тастыктайт. Ош ИИБ кызматкерлери, башкармалыгынын жетекчиси, милициянын полковниги К.Асанов Батыровдун өткөргөн митингдериндеги талаптырын, 2011-жылдын 8-январында берген официалдуу видео маалыматы менен тастыктайт. Ош областынын ИИБ полковниги Зулумов Шакир (улуту өзбек) ал дагы бул талаптарды сепаратисттик топтор талап кылышканын далилдейт.

Ал эми 2010-жылдын 12-октябрында “Тамчы кабар” гезити www.stringer.ru сайтына чыккан “Түштүк окуясын К.Батыров, Ө.Текебаев жана А.Атамбаев уюштурганбы?” деген маалыматта түштүк жергесинин өзбек автономиясы болорун, ал автономиянын жетекчиси Батыров боло тургандыгын, кайсы райондор Автономияга кирерин (Ош, Кара-Суу, Өзгөн, Жалал-Абад, Сузак, Базар-Коргон), Ноокатты кошподук деп айтып, ушул аталган шаар, райондор “өзбек автономиясына” кире турган картага түшүрүлүп көрсөтүлгөндүгү жазылган. Өзбек элинин “лидеримин” деген Батыров, өзбек элинин бейкуттугун ойлогон эмес, ал жеке өзүнүн кызыкчылыгын ойлогон. Мындайча айтканда, өзбек автономиясынын президенти болуш үчүн карапайым өзбек элин кайгыга салган. Мына ушуну ар бир өзбек билиши, түшүнүшү керек, “мен лидермин” деген кайрадан өзбек улутунан бирөөлөр чыкса, өзбек эли ага ишенип, кайрадан кайгыга батпашы керек.
Кыргыз эли да “лидерлерди”: Акаевди, Бакиевди жана Убактылуу Өкмөттү көрдү. Көрсө, алардын баарына тең бийлик гана, байлык гана керек экен, алар да кыргыз элин терең кайгыга салышты.

Мени бир нерсе абдан таң калтырат, 1990-жылдын 2-мартында А.Масалиевдин атына жазылган катта өзбек улутунан турган СССРдин Эмгек Баатырлары С.Алимов баштаган топ да, өлкөбүздүн түштүк жергесин “өзбек автономиясын” куруу боюнча төмөнкү шаар, райондорду сурашкан: Ош, Кызыл-Кыя, Сузак, Базар-Коргон, Ленинский (Ноокен), Араван, Ала-Бука, Кара-Суу, Өзгөн. Бул эмне капысынан келген дал келүүбү? Албетте жок. Бирок, Комиссия иликтеп жаткан учурда А.Атамбаев да, Ө.Текебаев да бул макаладагы жазылгандар жалган жалаа экенин айтышты…
…Албетте, соодалашуулар жөндөн-жөн болгон жок, Батыровдон Бакиевдердин ата-конушун жер менен жексен кылуусун, Жалал-Абад областынын губернатору Б.Асановдун бийлигин сактап калышын талап кылышкан. К.Батыровдун ар түрдүү сайттарга, видео аркылуу берген маалыматтарына таянсак, көптөгөн иш-чаралары үчүн Ө.Текебаевди күнөөлөп, аны менен бат-бат жолугушуп турганын жашырган эмес. Ошондой эле ал Р.Отунбаеваны, И.Исаковду, А.Бекназаровду, М.Мырзакматовду күнөөлөйт, бирок өзүн күнөөлүүмүн деп эч качан эсептебейт….”
Мына урматтуу окурман, Ж.Жолдошеванын чыгарган тыянагынан үзүндүлөрдү аябай эле көп бердим. Себеби, бул тыянактардагы сөздөр карапайым эл арасындагы сөздөр. Көпчүлүгү ачуу болсо да чындык. Өзүңүздөр байкагандай, бул монографияга жакын тыянак бир тараптуу, кимдир бирөөнү жакшы көргөн, кимдир бирөөнү жек көргөн сезимдерден жаралганы байкалып турат.
Ошондуктан Ж.Жолдошева айыптаган Убактылуу Өкмөттүн мүчөсү катары эмес, адилеттүүлүк үчүн, окурмандардын туура жыйынтык чыгаруусу үчүн жогорку тыянактарга өз пикиримди билдире кетейин:
“Миллиондогон АКШ долларлары, куйма алтындары ж.б. акча каражаттары” боюнча кудайга да жакпаган маалыматтар келтирилген. Убактылуу Өкмөттүн бир дагы мүчөсү ячейкаларды тинткенге укугу болгон эмес. Бул козголгон кылмыш иштин алкагында тергөө органдары менен соттун санкциясы менен аткарыла турган иш. Муну депутат жакшы билет. Ушул маселе боюнча Башкы прокурорго сунуштарды беришти, жоопторун алышты. Билбесе өзү депутат, же фракция жетекчиси катары Башкы прокуратурага суроо-талап коюп билип алса, иш менен таанышса болмок. Нечен жолу Башкы прокурорду шайлашты, отчетторун угушту, Убактылуу Өкмөттүн мүчөсү, каржы министри болгон Т.Сариевди Премьер-министр кылып шайлашты, 5 жыл Жогорку Кенештин депутаты болду, эмне үчүн ячейкаларды тинтүү кандай жүргүзүлгөнү тууралуу өзү депутаттык иликтөө жүргүзүп, күнөөлүүлөрдү аныктап, элге жарыялаган жок?!

Эгерде Р.Отунбаева, А.Атамбаев, Э.Каптагаев — Батыров, Салахутдинов, Абдирасулов, А.Сабиров, Д.Сабиров, ж.б. менен “сепаратисттик” сүйлөшүүлөрдү жүргүзсө, Ж.Жолдошева алардын сүйлөшүүлөрүндөгү кылмыштарды аныктап, 5 жыл ичинде аларга “импичмент” маселесин көтөргөн жок?
Ө.Текебаев бир нече “Ата-Журтчу”, башка да депутаттарга каршы Башкы прокуратурага түз кат, материал жиберип, кылмыш иш козготуп, соттотподубу?

Кыргыз Республикасынын Президенти, анын Аппарат жетекчиси, губернатор Кыргызстандын башка улуттагы жарандарын кабыл алса, керек болсо алардын “сепаратисттик” талаптарын укса кылмыш болмок беле? Алар деле Кыргызстандын жарандары катары өз улутунун проблемаларын айтууга укугу бар да. Эгерде Батыров Текебаевдин тапшырмасы менен иштеп жатканы чын болсо эмне үчүн Ж.Жолдошева 5 жыл ичинде аны далилдеп, укук коргоо органдарына, Жогорку Кенештин алдына маселе койгон жок? Албетте, маселе койгондо да Атамбаев менен Текебаевдин прокурор-соттору ага жооп бербейт. Бирок ЖКнын депутаты катары Атамбаевдин алдына конкреттүү маселе көтөрүп, талап кылганын укпадык. Ооба, Текебаев экөө “күндөштөрдөй” салгылашты, соттошту, бирок бул жеке маселе денгээлинен өйдө көтөрүлбөдү.
Ж.Жолдошеванын вариантында, ал прокуратурадан, менден жана башкалардан маалымат алып, Батыровго ж.б. 2010-жылдын 14-майында Бакиевдердин арестте турган үйлөрүнүн өрттөлгөн фактысы, Мирсыдыковдун, Маматкуловдун үйлөрүнө куралчан, мыйзамсыз кирип, тоноочулук кылган факты боюнча 4 кылмыш иши 14-15-майда козголуп, 15-майдан тартып Батыров укук коргоо органдарынан жашырынып аракеттенип жүргөнүн (Жаныш, Акмат, Санжар Бакиевдерге окшоп) билсе да, ал тууралуу эмнегедир жазган эмес.

Ал эми 2010-жылдын 19-майындагы Батыровдун университетинин алдында болгон окуядан кийин, эртеси 20-майда университетке тинтүү жүргүзүлүп, Бакиевдердин Тейиттеги үйлөрүндөй эле арестке алынганы тууралуу да маалымат берилбеген.
Тергөө органдары тарабынан Асылбек Текебаевдин Бакиевдердин арестте турган үйлөрүнүн өрттөлүшүнө катыштыгы бар экени аныкталбагандыгы тууралуу да билген, эгерде аны Убактылуу Өкмөт жашырып, жаап койгон болсо эмне үчүн өзү 5 жыл депутат болуп олтуруп анын аягына чыккан жок? Эгерде ушул фактыда Батыров, Асанов жана Текебаев бар болсо аны эмне үчүн далилдеген жок?
25-бетте, “Ошентип Батыров 2010-жылдын 15-майынан баштап Жалал-Абад, Ош областтарынын аймагына элди топтоп митингдерди өткөрө баштаган”-дейт. Башка комиссиялар болсо “Батыровду коргоо, кылмышын кыскартуу талаптары менен” деп туура жазышкан. 15-майдан кийин Батыров митингдерге өзү катышкан эмес, ал митингдерди Батыровдун адамдары уюштуруп, Батыров жашырынып жүрүп аларды башкарып турган. Батыровду Бишкекте Убактылуу Өкмөттүн айрым мүчөлөрү, Р.Отунбаева өзү кабыл алганы чындык, бирок ушул маселеде Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрүнүн арасында да бир пикир болбогон – Убактылуу Өкмөттүн баары Батыровду “колдогон” эмес, ал тууралуу бир да сөз жок.

Ала-Букадагы Достук айылындагы жаңжалды А.Турсунбаевге окшогон жигиттер баскан деген ойду айтат. Губернатор Б.Асанов Жалал-Абад областтык ИИБнин башчысы Бакиров, Майлуу-Сай шаарынан барган аскер күчтөрү, милиция кызматкерлери жөнүндө да эч нерсе көрсөтүлбөйт. Асылбек Текебаев деле А.Турсунбеавге окшоп, массалык тополон болгон жерге ыктыярдуу келип, Кыргызстандын бийлигине жардам берип жүргөн, айырмасы жок, андай адамдар Талас, Ысык-Көл, Нарындан да келишкен. Турсунбаевдер азамат да, Текебаевдер кылмышкер болуп калабы?!

Ж.Жолдошева Р.Отунбаевага, А.Атамбаевге, мага, Т.Сариевге, К.Дүйшебаевге Ошто жанжал чыкканы турат,- деп сүйлөшкөнүн айтат да кайра өзүнүн айткандары менен бул сүйлөшүүлөр окуядан кийин болгонун өзү далилдейт. Ал “А.Бекназаров жана Т.Сариев “мына эми өлкөбүздүн Президенти бар, Роза Отунбаевага айтыңыз”-дешти дегенди белгилейт. Ооба, бул жолугушуу 27-июндан кийин болгон, 27-июндагы референдумдан кийин Р.Отунбаева өткөөл мезгилдин Президенти болуп, бүткүл бийликке жеке ээ болгон. Ооба, өзүбүздү өзүбүз бийлик деп Убактылуу Өкмөт 7-апрелден 10-июнга чейин 3 ай ичинде жанжалдын алдын ала албадык, “Батыров, Салахутдинов, Д.Сабиров, А.Сабиров, И.Абдирасуловду, К.Абдуллаеваны мыйзам чегинде өз убагында жоопко тарта албадык. Бирок, Ж.Жолдошева жана ал олтурган эл шайлаган легитимдүү Жогорку Кеңеш, алар түзгөн легитимдүү Өкмөт, прокуратура, укук коргоо органдары ошол “легитимсиз” үч ай бийликте олтуруп жоопко тарталбаган адамдардан 5 жыл ичинде кимисин жоопко тартты?

38-бетте, “Убактылуу Өкмөттүн 14 мүчөсүнөн жалгыз И.Исаков Ош жергесинде оттун арасында калган”-дейт. Убактылуу Өкмөттүн башка мүчөлөрү А.Бекназаров, Ө.Текебаев, Д.Чотонов деле 11-июнда И.Исаковдон мурда Ошто болгонун, 13-июнда Текебаев Базар-Коргондо, Бекназаров 13-14 июнда Жалал-Абад, Сузакта болгонун адилеттүүлүк үчүн айта кетсе болмок.
Жогорку Кенеш көптөгөн консультацияларды фракциялар арасында, Президент, Өкмөт менен жүргүзгөндөн кийин, бул маселени 2011-жылдын июнь айынын башында Парламенттин ачык жыйынында карай баштады. Буга коомчулуктун кызыгуусу аябай күчтүү болчу. Себеби, 2010-жылдын октябрь айында өткөн Жогорку Кенешке болгон шайлоо мезгилинде ар бир шайлоого катышкан партия “бул окуянын түбүнө жетем, күнөөлүүлөрүн билем, жоопко тарттырам, Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрүн “табарсыгынан илем”, “ячейкалардан алган акчаларын кустурам” дешип, айрымдары “Бакиевдерди Кыргызстанга кайтарам”-дегенге чейин барып убада беришип, коомчулуктун көңүлүн көтөрүп койгон эле. Ошондуктан “эми эмне болор экен” деп эл кызыгып карап турган.

Башында үч долбоорду тең угалы, анан бирөөсүн негиз кылып алалы, дешти. Т.Мамытов, И.Исаков жана Ж.Жолдошевалар доклад жасашты. Ж.Жолдошева “Ата-Журттун” документалдык фильмин көргүлө деди. Аны да көрүштү. Убактылуу Өкмөттүн айрым мүчөлөрү, негизинен жумушсуз жүргөндөр Т.Тургуналиев, Т.Сариевдер чакырылышты, мурдагы күч структураларынын башчылары, Башкы прокурор, айтор, кимдин аты аталса баарын чакырышты. Президент Р.Отунбаеваны, Премьер-министр А.Атамбаевди да чакырышты. Р.Отунбаева депутаттарды сыйлап, келип сөз сүйлөдү, аягында: — “Убактылуу Өкмөткө, мага суроолоруңар болсо менин өкүлүм, Убактылуу Өкмөттүн мүчөсү А.Бекназаров олтурат, ал бардык суроолорго менин атыман да, Убактылуу Өкмөттүн атынан да жооп берет”-деп кетти. А.Атамбаев келген жок, аны өтө талап кылып эч ким чакырбады.

Жарыш сөз болду. Убактылуу Өкмөттүн атынан мен сөз сүйлөдүм. Суроолоруна жооп бердим. Т.Сариев да өзүнө тиешелүү суроолорго жооп берди. Кызыгы кабыл алына турган токтомго келгенде башталды. Эми июнь коогалаңы унутулуп, “кызыкчылыктардын кагылышы”, “соодалашуусу” башталды. Бул Жогорку Кенеште боло берүүчү мыйзамченемдүү көрүнүш. Биринчи болуп комиссиянын төрагасы Т.Мамытовдордун токтомунун долбоору өтүп, ошого кошумча, алымчалар бериле баштады.

Акырында 2011-жылдын 9-июнунда №567-V сандуу “тузу жок” токтом кабыл алынды. (№ 12-тиркеме) Бул токтомдун долбоорун КСДП фракциясы даярдаган. Эн маанилүүсү токтомду талкуулоо учурунда киргизилген токтомдун 2-пункту болду. Ал пунктта Жогорку Кенеш июнь окуясында геноцид, аскер кылмышы жана адамзатына каршы кылмыштар болбогонун белгиледи.

Эми эмне үчүн “тузу жок” токтом деп атадым, ал кандайча алынды, анын себептерин депутаттардан, фракциялардан түшкөн сунуштар менен далилдүү айтканга аракет кылайын:
Токтомдун 3-пункту менен мурдагы Бакиевдин бийлиги 7-апрель үчүн, 4-пункту менен Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрү 10-июнь үчүн күнөөлүү деп табылды. 5-пункт менен Башкы прокуратурага К.Бакиевге, Д.Усеновго, Ж.Бакиевге, М.Бакиевге, Марат Бакиевге (Президенттин чон уулу), О.Малеванаяга, К.Жороевге укуктук баа берүү тапшырылды. Эмнегедир бул адамдардын үстүнөн кылмыш иши, буларга кошулуп М.Суталинов, Э.Сатыбалдиев, Н.Турсункулов, Б.Калиевдердин ж.б. кылмыш иштерин сот карап жатканы эске алынбады.
9-пункт менен, мурдагы башкы прокурорлор Н.Турсункулов, Б.Ибраев, К.Байболов, ИИМдин орун басарлары Асангелдиев, Бактыбаев, Кошоев, Турганбаевдер, К.Асанов, Б.Алымбеков, С.Өмүрзаков, К.Мусаев, аларга кошуп бөлүм башчы Б.Таабалдиев ж.б. бир топ райондордун акимдерине чейинки адамдардын үстүнөн юридикалык баа берүү үчүн дагы Башкы прокуратурага тапшырма берилди. Алгачкы долбоордогу айрым адамдардын К.Дүйшебаев, И.Исаков, Т.Мамытов, М.Турганбаев, Конституцилык соттун төрайымы Ч.Баекова, С.Сыдыковалар, Жогорку Соттун төрайымы Ж.Алиеванын жана экс-Мэр Н.Тулеевдин фамилиялары токтомдон түшүп, “жоголуп кетти”. Мурдагы спикерлер А.Мадумаров, А.Тагаев, З.Курманов жана И.Чудиновдун ысымдары токтомго киргизилген жок.

Жогорку Кенештин депутаттары А.Султанов, Э.Эрматов, Т.Зулпукаров: “2010-жылы Жогорку Кенешке шайлоо учурунда Ош, Жалал-Абад, Баткен областтарынын аймактарында таратылган баракчаларда, гезиттерде, сайттарда жазылган “А.Атамбаев менен К.Батыров жолугушуп, коогаланды баштаган”-деген ушактар жалган жалаа деп табылсын”- деген сунуш беришти. И.Исаков тарабынан токтомдун аталышын 1 жана 2-абзацтарын “…председательствующего комиссии Т.Мамытова (подписавшего большинством членов комиссии), И.Исакова и Ж.Джолдошева” дегенди кошуп жаңы реддакциядагы аталыш болсун деген сунуш киргизилди. Ө.Текебаев токтомдун 7-п. “исключить фамилии Шер Болота, Байболова и Исакова” деген сунуш берди.

Депутат Н.Нарматова “Улуттар аралык мамилелердин курчушуна түрткү болгон Оштогу “Фергана РУ” сайты жабылсын, “Улуттун чыныгы мекенчил атуулу катары Ош коогалаңында жасаган ак эмгеги үчүн Ош шаарынын Мэри М.Мырзакматов менен Ош окуясы мезгилинде Ощ шаарынын коменданты болуп турган К.Асановго “Эл баатыры” деген ардактуу наам берилсин”, ж.б. сунуштарын билдирди.
Маселе каралып жатканда Нарматованыкындай сунушту дагы берүүнү суранышкандай, К.Асанов менен М.Мырзакматов депутаттардын арасында ачык эле чуркап, суранып, “Ошский вариант” кылып жүрүштү. Бул “иштин” акыбети кайтып, Р.Сабиров, дагы бир топ депутаттар К.Асановго сыйлык берилсин деген сунуштарды киргизишти.

Депутат Б.Мамырова өзбек сепаратисттерине жооп кылып, өз көз карашына туура келген айрым бир сунуштарды киргизди, алар:
— Улуттук негиздеги мектептерди, бала-бакчаларын, жогорку окуу жайларын ачууга жол берилбесин;
— Махаллаларды жоюуну карап чыгуу жана бардык улуттар аралаш жашоочу үйлөрдү куруу колго алынсын;
— Мындан ары мамлекекттик тилден башка тилдин статусун көтөрүү жөнүндө сөз кылгандардын мыйзам алдында жоопкерчилиги каралсын, деп салды Бөдөш айым. Баракелде!
“Ар-Намысчы” Т.Бакир уулу, К.Талиева, К.Осмоналиевдер Б.Мамыровадан кем калбай, баракелде дей турган сунуш беришти, алар: “…внести новые пункты:
— В далнейшей работе по недопущению впредь июньских событий 2010 года активно использовать авторитетных политиков и богословов из исламских и арабских стран;
— Перенести резиденцию Президента КР в г.Ош для постоянного прибывания. Мындан сырткары, Т.Бакир уулунун ж.б депутаттардын Ош шаарына:
— КР ИИМ аскерлерин;
— Банги заттарын контролдоо боюнча мамлекеттик кызматты;
— КР Эмгек жана миграция министрлигин;
— КР Өкмөтүнүн алдындагы токой чарбасы жана айлана-чөйрөнү коргоо боюнча мамлекеттик агенттикти;
— Религия боюнча мамлекеттик комиссияны;
— КР өзүн-өзү башкаруу боюнча улуттук агенттикти көчүрүү;
— Ош шаарына ИИМдин атайын орто мектебин ачуу, ж.б. сунуштар айтылып, токтомго киргизилип, кабыл алынды.
“Республика” фракциясынын депутаты А.Бекматов токтомдун 11-пунктуна “Мурда кармалгандан кийин бошотуп жиберген жооптуу кызматкерлердин жоопкерчилиги каралсын” жана 11-пунктту, “К.Батыровго паспорт алып берүүгө уруксат берген, көмөктөшкөн кызмат адамдары такталып, чара көрүлсүн”-деген сунуштарын берди.
Булар сунуштардын айрымдары гана. Ондогон сунуштар айтылып, жазуу жүзүндө берилип жатты. Алардын айрымдары кабыл алынып, көбү четке кагылды. Буларды көрүп олтуруп кызып кетти окшойт, Топчубек Тургуналиев да өз сунушун жазуу түрүндө алып келип мага берди. Топчукеме, сиз эмес, Президенттин өкүлү болгон менда Жогорку Кенештин кайсы бир ала турган чечимине сунуш бере албайбыз, десем, — “Эмнеге?”-деп, Топчукем болбойт. Болуптур, деп ошондо Топчукенин сунушун алып койдум эле. Топчукеми сыйлап, анын да сунушун тиркеп кетейин. (№ 13-тиркеме)
Ошентип, 2010-жылдын апрель-июнь айында болгон кайгылуу окуяларга эң жогорку деңгээлдерде баа берилди, изилденди. Берилген баанын канчалык денгээлде акыйкат болгонун тарых өзү ордуна коет деген ойдомун.

Маселе каралып жатканда эле акыйкаттык болбой жатканына жаны кейиген Убактылуу Өкмөттүн мүчөсү, Ички иштер министри болгон, “Ата-Мекен” партиясынын депутаты Б.Шерниязов чыдабай кетти окшойт, генералдык погонун, депутаттык күбөлүгүн, значогун спикерге берип, — “менин депутаттык мандатым керек болсо алгыла, депутат катары айлык төлөбөгүлө”-деп залдан чыгып кетти. Албетте, жогоруда айтылгандай, алгачкы долбоорлор “соодалашуу”, “алмашуу”, “ымалага келүү” менен оңдолуп, өзгөртүлүп, ондогон сунуштар долбоордон чыгарылып, акырында Парламентте болушаар адамдары жок “өрт өчүргүчтөр” гана күнөөлүү болуп кала бергенине Болот иним чыдабай кетти окшойт.

2010-жылдын октябрь айында Ташкент шаарында өзбек жана кыргыз жарандык коомдорунун “айрым активисттеринен” түзүлгөн “Ошская инициатива (мындан ары “ОИ”) аттуу коалиция 2010-жылдын июнь окуясына коомдук иликтөө жүргүзүп, орус тилиндеги жыйынтыгын 2011-жылдын январь айында бир нече сайттарга жарыялашты. “ОИны” түзүү жана ага координациялык кылууну “Өзбекстандын эксперттик жумушчу тобу” деген укук коргоочу уюму жүргүзгөн. “ОИнин” курамына өзбек жана кыргыз укук коргоочулары кирет деп айтылып, бирок аттары аталган эмес.

“ОИнин” дагы бир максаты башында Киммо Кильюнен турган көз карандысыз эл аралык комиссияга жардам берүү жана Кыргызстандагы июнь окуясында өзбек калкына каршы “погром” жасагандардын уюштуруучуларын, күнөөлүүлөрүн жана аткаруучуларын татыктуу жазалатуу болгон. Мен окурмандардын көңүлүн эки нерсеге бургум келет. “ОИ” түзүлүп жатканда эле максатыбыз: “Кыргызстандагы июнь окуясында өзбек калкына “погром” жасагандарды жазалоо”- деп түзүлсө, экинчи момент, бул, “көз карандысыз эл аралык комиссияга жардам берүү”-дегени болот. Башкача айтканда, “ОИ” эл аралык комиссия аркылуу Кыргызстандын бийлиги өзбек калкына геноцид, аскер кылмыштарын жана адамзатына каршы кылмыштарды жасаган деген бүтүм чыгартуу үчүн түзүлгөн.

Мына ушул “ОИ” деп өздөрүн атаган, бирок, аты-жөнүн ачык жарыялабаган укук коргоочулар өз докладын 2011-жылдын январь айында орус тилдүү бир нече сайттарга жайгаштырып, эл аралык комиссияга, дүйнөлүк башка эл аралык уюмдарга “маалымат согушу” аркылуу таасир этүүгө аракет жасашкан, бирок максаттары ишке ашкан жок. “ОИнин” докладында алар башында А.Эркебаев турган улуттук комиссиянын отчетуна таянганын, жана алар менен бирдей убакта отчетторун жарыялашканын да жашырбайт. Докладды толук окуган адамга бул укук коргоочулардын доклады эмес, К.Батыровдун адвокатынын доклады экени дароо түшүнүктүү болот.

“ОИ” чу дегенде эле: “С 10 по 16 июня 2010 года в результате погромов кыргызского населения против коренных узбеков в южном Кыргызстане (преимущественно Ошская область, частично Джалалабадская область) по самым скромным подсчетам независимых наблюдателей погибли более 1000 узбеков, более 300 тысяч узбекам южных регионов страны пришлось покинуть свои дома…”-деп булагы жок маалыматтарды жазышкан.
“… в первую очередь, в отношении кого были направлены насильственные действия, почему в насильственных действиях участвовали кыргызские военные и правоохранительные органы… Уже сегодня можно отметить что июнские погромы против узбекского населения произощли с одобрения и попустительства официального Бишкека …”-деп расмий Кыргызстандын бийлигин негизсиз күнөөлөгөн.
“… с приходом советской власти общественные отношения стали менятся не только внешне но и содержательно… кыргызы потянулись к знаниям стали формироваться интеллигенция… естественно, что преимущественно предпочтительным стала миграция в города… на фоне этого относительно обеспеченная узбекская часть населения стала вызывать раздражения…”-деп белгиленет. Эл аралык комиссиянын кыргыздар түштүккө 1960-жылдары миграция болуп келген” деген тыянагы ушул “ОИнин” таасиринен жазылса керек.
“…у узбекской части населения как малой народности, обьективно сработал инстинкт самосохранения. Отсюда понятное расселения махаллями, единение и взаимная поддержка. Однако со стороны это воспринималось как обьединение во имя чего то, и при этом каждый интерпретировал по своему… этим воспользовались политики и чиновники преподнося кыргызской части населения такую сплоченность узбеков как обьединения в противостояние кыргызам… сформировалась новая группа людей “новых кыргызов”. Заработав деньги легально а в основной части нелегально, в том числе по торговле наркотиками, это котегория людей положила глаз на сферу обслуживания т.е. систему общепита и торговлю… Вот тут обратили внимание, что в основном сфере услуг принадлежить узбекской части населения, а на второстепенных ролях кыргызская молодежь (официанты, технички и.т.др) стали искать пути как вытеснить узбеков из привычной им сферы. Нашлись и последователи У.Сыдыкова которые усиленно стали муссировать слухи о готовящейся акции со стороны узбеков…”-деп июнь окуясынын чыгышынын себептерин белгилеген.
“…6-7-апреля 2010 года в Кыргызстане, по мнению Временного Правительство Кыргызстане произошла революция…
19 мая 2010 года в городе Джалал-Абад около двух тысяч лиц кыргызской национальности с целью разжигания межнациональной розни при попустительстве правоохранительных органов причинила материальный вред зданию узбекского университета дружбы народов в городе… Данный частный университет принадлежить К.Батырову… так как Батыров является узбеком, то националисты криминального толка кыргызской национальности пытались зайти на территорию университета и устроит погром… они забросывали камнями здания университета, ломали стекла, пытались поджечь здания университета.

Все это происходило при полном попустительстве спецназа и милиции”-деп 19-майдагы болгон окуяны туура жазган. Бирок, “кыргыз националисттери” муну эмне себептен жасашканы жазылбаган. Мындан 4 күн мурда 14-майда К.Батыров өзү ушундай эле “вандал-морадерлукту”, “погромду” Тейит айылында экс-Президент Бакиевдин туугандарынын арестте турган үйлөрүн, кыргыздын желеги менен кошо өрттөгөнүн, ошондо да спецназ менен милиция эч кандай чара көрбөгөнүн белгилеген эмес.
“…со стороны спецназа в сторону защитников частной собственности университета узбеков были применены спецсредства и оружие. В результате действий спецназа пролилась кровь невинных людей узбекской национальности”-деп К.Батыровдун берген видеоматериалына шилтеме жасаган.
“… на сегодняшней день правоохранительные органы пытаются незаконно привлечь к уголовной ответственности вице-президента узбекского национально-культурного центра КР К.Батырова и задержать его. Его единственная вина заключается в том, что он защищал свою частную собственность от криминальных марадеров кыргызской национальности и не дал им окончательно разрушить и разграбить его”-дейт “ОИ”.

“ОИ” К.Батыровго кылмыш иши 2010-жылдын 14-майынан 15-майга караган түнү М.Маматкуловдун, Мирсыдыковдордун үйлөрүн, чайханаларын куралдуу топ менен барып, “вандализм”, “погром” уюштуруп, өздөрүн уруп-сабаганы үчүн, 14-майда Тейит айылына куралдуу топ менен келип экс-президенттин арестте турган үйлөрүн өрттөгөнү үчүн 14-15-майда 4 кылмыш иши козголуп, тергелип жатканын, ал эми 19-майда “кыргыз улутчулдарын” өч алуу максатында Бакиевдер уюштурганын эч жерде белгилебеген.
Арестте турган Бакиевдердин үйлөрү да Батыровдун университетиндей эле жеке менчик үй экени, Маматкулов менен Мирсыдыковдун үйлөрү, чайхана-кафелери да жеке менчик экенин “ОИнин” юрист-эксперттери билген эмеспи? Анын үстүнө Маматкулов, Мирсыдыковдор кыргыз эмес, өзбек улутундагы Кыргызстандын жарандары болчу. Эмне үчүн “кыргыз улутчулдары” Батыровдун гана жеке менчигине кол салып, башка өзбек жарандарынын кафе, ресторан, чайханаларына тийген эместигин “ОИ” изилдеп, жооп издеген эмес.

Ооба, эгерде К.Батыров 14-майда Жалал-Абад обладминистрациясынын алдында “Бакиевдердин Тейиттеги уюгун жок кылабыз”-деп элди ачык үндөп, өзү баштап барып ал үйлөрдү өрттөсө, 19-майда Бакиевдер өч алуу максатында уюштурган митингде да ушуга окшош эле “Батыровдун, анын колдоочуларынын уюгу болгон Батыровдун университетин өрттөө, жок кылуу чакырыгы “-болгон.
“ОИ” жалгыз К.Батыровдун “өз менчигин коргоо үчүн жана “Мезон ТВ”, Ош ТВ телеканалдарында сүйлөгөн, берген интервьюлары үчүн гана куугунтукталып жатат”-деген сөзүнүн негизинде гана өз отчет докладын даярдаганы билинип турат. Жок дегенде Маматкулов, Мирсыдыковдорго – өзбектерге жолугуп, сурап коюшса болмок.

Мезон ТВ, Ош ТВда берилген, көрсөтүлгөн фактылар боюнча кылмыш иши козголгон эмес. 19-майдагы Батыровдун университетинин алдында болгон кылмыш иштин алкагында элдин талабы боюнча ага укуктук баа берүү үчүн ал телеканалдарлдын жетекчилери күбө катары сурак кылынган. (Видео кассетаны ким берди, эмне үчүн берди, эмне үчүн кайра-кайра көрсөтүлгөнүн тактоо үчүн).
К.Батыровдун Акаевдин доорунда бийликтин “Алга Кыргызстан”, Бакиевдин “Ак Жол” партиясы жана Акмат Бакиев аркылуу, 2010-жылдын 7-апрелинен кийин дароо Убактылуу Өкмөттүн айрым мүчөлөрү аркылуу Кыргызстандагы өзбек диаспорасынын лидери болгусу келип, “өзбектер үчүн күрөшүп жатам” дегендей жасалма аракеттери аны Ош ТВ, Мезон ТВ аркылуу атайылап көрсөткөнүн Кыргызстандагы жашаган өзбектердин көпчүлүгү 10-июндан кийин толук түшүнүштү, бирок ал жашырынып качып жүрүп ал саясатын эми “ОИ” сыяктуу уюмдар аркылуу улантып жатканын “ОИнин” докладынан байкаса болот эле.
“ОИ” минтип жазат: “…на обращения узбекского общественности г.Ош и Ошской области на имя первого заместителя главы Временного Правительства Кыргызстана А.Атамбаева в мае 2010 года тоже видно, то как анти-узбекские общественное настроение подвергалось и игнарировалось властями. Например 30.04.2010 года сторонниками одного из высших должностных лиц кыргызской национальности который был снять с должности, было организовано уличные шествие тысячи студентов кыргызского национальности из юго-востока г.Ош. Многотысячные шествие студентов было прекрашено в районе грензавода самим же провокаторами, организаторами один из которых работает в прокуратуре и является родственниками накануне снятого руководителя. В результате такой демонстрации силы этого руководителя-провокатора восстановили на работе.

В другом случае 19.05.2010 г. с целю разжигания межнациональной вражды со стороны пробакиевских криминальных структур было организовано вооруженное разбойное нападение на университет дружбы народов в г.Джалал-Абад… когда защитники с целью защиты здания попытались оттеснить пробакиевские силы, милиция и спецназ применяло оружие и спецсредства. В результате среди мирных граждан есть убитые и раненые. Узбеки надеялись на обьективное расследование и привлечение к ответственности пробакиевских организаторов массовых беспорядков и милиционеров убивших мирных граждан. Но новая власть обвинила К.Батырова за то, что он защищал свою частную собственность, милиционеры убивших граждан, не привлечены к ответственности…”-деп, мындайча айтканда К.Батыровду куугунтуктоону токтоткула деп Р.Отунбаевага, Э.Каптагаевге, А.Атамбаевге Кыргызстан Элдеринин Ассамблеясына келишип жолугушуп жүргөн өзбек диаспорасынын лидерлеринин жолугушуусунда койгон талаптарын, “шантаждарын” аткарбай койгонун мисал келтиришкен. “Кыргыздар деле өз иштерин элди уюштуруп чечип жатышат, биз деле уюштуруп Убактылуу Өкмөттү кекиртектен алалы”-деген аракеттери ишке ашпаган. Ошондо Ж.Жолдошеванын отчетунда так, туура белгиленгендей, А.Сабировдун: “эгерде К.Батыровду куугунтуктоону токтотпосоңор өзбектер көчөгө чыгат”-дегени 10-июнда ишке ашкан. Ошол үчүн баардык комиссиялар – эл аралык, улуттук, депутаттык жана тергөө органдары 2010-жылдын 10-июнунан 11-июнга караган түнкү окуяны “өзбектер баштаган”-деген бирдей тыянак чыгарышкан, бул ачуу чындыкты “ОИ” уккусу да, тааныгысы да келбейт.

“ОИ” өз докладында “Фергана РУ” сайтына айрым өзбек улутундагы адамдардын айткандарына таянып 2010-жылдын 10-июнундагы окуяны кыргыздар баштаган деген тыянак чыгарат. Алар өздөрү белгилегендей, “ … согласно представителями узбекской национальности … ошол түнү болгон кагылышуулардын баарын, “… по вине кыргызских националистов…. в общежитии ОшГУ организованно собрались студенты, кыргызские националисты с целью пресследования узбеков… узбеки вынуждены были стихийно собраться для защиты своих улиц… при сопровождении танков и БТР кыргызские националисты пытались войти в узбекские кварталы… открыли огонь на поражения в сторону мирных граждан узбекской национальности… военные открывают огонь на поражение в сторону узбеков…. кыргызская армия и правоохранительные органы раздает оружие милиционерам кыргызам и погромщикам, нанятым и прибывшим из отдаленных уголков страны… первая волна нападавших – это были люди в военной форме и с оружием были на БТРах и БМП — за ними шли погромшики… пострадавших посчитать еще сложнее, … ранено около своих домов 10 тысяч узбеков. Разрушено и сожжено свыше 2,5 тысяч домов, около 1 тысяча обьектов предпринимательства, принадлежащие узбекам…. подожжено около 500 авто машин … угнано свыше одной тысячи автомашин узбеков…

Обьединенные вооруженные силы, состоящие из солдат кыргызской армии, милиции, и кыргызских национал-фащистов устраивали набеги в кварталы где проживает узбеки … “- мына ушуга окшогон, өздөрү айткандай өзбек улутундагы айрым адамдардын гана айткандары боюнча доклад жазып тыянак чыгарган. Бирок, “ОИ” өзбектер кармалган “кыргыз боевиктери” деп үч адамдын сүрөтүн коюп мындай деген:
“…боевик из села Бирлешкен Ошской области, признался, что из села Бирлешкен наняли 500 молодых кыргызских боевиков для погрома над узбеками. Их нанимал работник налоговой инспекции Нурмамат Камчиев, подручный мэра г.Ош М.Мырзакматова… по словам боевика им давали напитки разбавленные наркотиками и раздавали автоматические оружие…”

“…молодой кыргызский боевик Данияр из села Гульбар Араванского района признался что его нанял бывший депутат ЖК КР, бывший председатель Счетный Палаты КР Искендер Гаипкулов. Гаипкулов отправил для погрома над узбеками в г.Ош 3000 кыргызских боевиков из Аравана… Гаипкулов находится под влиянием Мырзакматова и подчиняется ему…”
“…молодой боевик из г.Ош Батыров Усман признался, что его наняли сотрудники милиции г.Ош, и Кыял, подручный мэра Мырзакматова за 5000 сомов. Вся видеоматериалы с показаниями задержанных и обезоруженных кыргызских боевиков прилагаются вместе с данными докладом….”
“ОИ” негизинен “Фергана РУ” сайтына бир гана өзбек улутундагы адамдардын берген интервьюларын чыгарып, бир тараптуу чагылдырылган маалыматтардан тандап алып, өз докладын даярдаган. “Фергана РУ” , “Diesel” форумунун жана башка сайтттарга чыккан материалдарга комментарий берип, докладдын 5-6 бетин даярдашкан. 1990-жылдагы Ош областындагы “Адолат” ж.б. өзбек уюмдарынын сценарийине окшош маалымат согушу “ОИ” тарабынан жүргүзүлүп жатканы далилденип турат.
“ОИ” “Фергана РУ” сайтына таянып, “…по данным полученным “Фергана РУ” от органов местного самоуправления, только в г.Оше и окрестностях погибло 1526 человек, большинство из них этничесике узбеки”-деп асмандан алган цифра менен жыйынтык чыгарган.

“ОИ” докладынын “…уголовное преследование представителей этнических узбеков после погромов”-деген бөлүгүндө: “…начиная с 17 июня 2010 года со стороны правоохранительных органов Кыргызстана началось так называемая спецоперация “очистка”. Сотрудники ГСНБ, милиции, спецназа, армии входили в дом узбеков, силой забирали деньги, золотые украшения, ценные вещи и насильно задерживали членов семей, в основном мужчин…” деп негизсиз каралоого өткөн. 12 беттен турган бул бөлүктө бир беткей мисалдарды келтирген.

Негизинен бул мисалдарда Ош шаарынын мэри М.Мырзакматов өзбек улутундагы бизнесмендердин обьектилерин “тартып алганы”, “коркутканы” жөнүндө Ош шаарынын ИИБнүн башчысы К.Асановдун өзбек диаспорасынын лидери Ж.Салахутдиновду “тоногону”, бизнесин тартып алганы, мисалы, ОсОО “Ошпростекс”, “Агромет”, ОсОО “Кыргызжиптекс” ж.б.. Алар минтип жазган: “… К.Асанов своими действиями показал, что под прикрытием заместителя главы правительства А.Бекназарова, ради достижения своих корыстных интересов готов пойти на все, вплоть до международного скандала и нанесения непоправимого ущерба инвестиционному имиджу Кыргызстана…” “ОИ” мисал кылып ГСНБнын, ИИМдин, УВДнын кызматкерлери БТР менен келишип, И.Абдирасуловдун, анын туугандарын “талап-тоногонун” да абдан кенен жазган.

Аягында “ОИ” Россиянын, Казахстандын, Беларуссиянын жана Таджикстандын аттары аталбаган юристтеринин тобу менен, “Правовый анализ июньских погромов с позиции национального законодательство Кыргызстана” деген бөлүктө болгон окуяга укуктук баа берген. Аталган топтун деңгээли окуяны “погром” деп атагандан эле бул ойлоп табылган топ экени көрүнүп турат. Анткени Кыргыз Республикасынын кылмыш-жаза мыйзамдарында “погромду” квалификациялоочу мыйзам же статья жок. Ага карабай ал юристтер “из проведенного анализа, выявлено массовое и грубое нарушение законов КР и односторонном порядке, что по мнению юристов крайне недопустимо”,-деп тыянак чыгарган.
Укук коргоочу Азимжан Аскаровго 7-8 бетти арнап, аны колдорунан келишинче акташкан. Өлтүрүлгөн милиция кызматкерлери, тосулган Ош-Бишкек жолу тууралуу бир ооз сөз жок. Кыргызстандын бийлиги А.Аскаровду “мониторинг” кылып жүргөн жерден эле уруп-сабап, кармап келип соттотуп жибериптир.
Аягында “ОИ”: “..во- первых, хотелось бы подчеркнуть, что июньские события (2010г.) на юге Кыргызстана мы оцениваем, как погромы в отношении узбекского населения страны. Погромы, а не межэтнические столкновения или международный теракт. Погромы санкционированные и запланированные не третьими силами, а отдельными кыргызскими политиками в солидарности с лидерами организованной преступности в стране и приверженцами экс-президента К.Бакиева”- деген жыйынтык чыгарып, анан “эмнеге К.Батыров күнөөлүү болот?”-дегендей кылып, 68 пункттан турган “Почему?” деген суроо-жыйынтыгын чыгарган, жана Эл аралык комиссиядан 2010-жылы июнь “погромунда” геноцид, истребление, аскер кылмыштары ж.б. болгондугу боюнча бүтүм чыгарат деген ишенимдери бар экенин кыйыр билдиришкен.

Эл аралык комиссия “ОИнин” “провакациялык сунуштарына” ишенип анча-мынча бир тараптуу жыйынтык чыгарганы менен, геноцид, аскер кылмыштары болгон эмес деп “ОИнин” жана башкалардын оозун жапты.
“ОИден” сырткары Эл аралык Амнистия уюму да 2010-жылдын 27-июлунда Кыргызстандын түштүгүндөгү июнь окуясы боюнча өзүнүн “өтө тынчсызданып жатканы” боюнча көз карашын билдирди. Бирок, “AMNESTY INTERNATIONAL” “ОИден” айырмаланып, кыргыз тергөө, сот органдары толук көз карандысыз эмес, ошондуктан бул окуя боюнча эл аралык тергөө тобу түзүлүп, тергөө жүргүзүү керек, -деген жыйынтыкка келген. Бул уюм тергөө, сот органдары кетирген кемчиликтерди мисал келтирип, адам укугу бузулуп жатат, кыргыздар өзбектерди соттотуп жатат,-деген тыянак чыгарган.

Кызыгы, эл аралык уюмдарыбыз, эч кимге көз каранды эмеспиз дегендери деле, “жем жеген акырына карап”, “акысын ким төлөсө ошонун ырын ырдайт” принцибине таянып, бир беткей, өзбектерге жан тарткан тыянактарын чыгарышты. Батыш менен Борбордук Азиядагы жашаган элдердин жашоо шартындагы, менталитетиндеги, улуттук мыйзамдарындагы айрымачылыктарга таянышпай, өздөрү жашаган батыштын көз карашы, мыйзамдары, каржылаган уюм, мамлекеттердин “көзү”, “кулагы”, “мээси” болуп, алардын айтканындай чечим чыгарып жүргөнүн көрүп эле жүрбөйбүзбү?!

Эн негизгиси, эки бир тууган эл өздөрүнө гана ишениш керек экенин, АКШ, Россия ж.б. жакка кайрылса да, алар келип-кетерин, ал эми Ошто, Кара-Суу, Өзгөн, Сузак, Жалал-Абадда кыргыз менен өзбек түбөлүк калып, бирге жашаарын түшүнүштү. “Адолат”, “Ватан”, “Ата-Мекен”, “Ак Жол”, КСДП партиялары Батыров, Сабировдор, Сыдыков Бакиевдер, Мырзакматов, К.Асанов, Жээнбековдор, Исаков, Бекназаровдор, Отунбаева, Атамбаев, Текебаевдер башкалар да кетерин, ал эми кыргыз-өзбек түбөлүк калып, бир мечитте намаз окуп, бир базарда соода кылып, тилмечи жок эле сүйлөшүп, кылымдар бою жашай берерин унутпаса экен деп тилеймин.

2010-жылдагы июнь окуясынын башынан аягына чейин катышкан, 1990-жылкы июнь окуясын тергеген адам катары – эки элге, анын башчысы болгон улут лидерлерине сабак болсо экен деп, колумдан келишинче өзүм көргөн, билгендерди, комиссиялар аныктаган фактыларды, саясатчылар кабыл алган чечимдерди, тергөө, сот органдары чыгарган жыйынтыктарды айрым саясатчы, укук коргоочулардын аракеттеринен көрүнүштөрдү Кыргызстандын ээлери болушкан келечек муундарга жеткирейин, алар биз кетирген кемчиликтерди кетирбесе экен, элдин биримдигин, Кыргызстандын бүтүндүгүн көздүн карегиндей сактап, алар да кийинки муундарга өткөрүп берсе экен деген ак тилек менен окурмандарга жазылгандарды сунуш кылдым.

2010-жылдын июнь окуясында тартып алынган куралдар жөнүндө

Кыргыз Республикасынын Аскер прокуратурасы өзүм билемдик кылып, аскер бөлүктөрдөн жана башка жерлерден тартып алышкан аскер курал-жарактары, техникалар боюнча да кылмыш иштерин козгошуп, курал жарактарды кайра артка кайтарганга чоң салым кошту.
Мисалы, 2010-жылдын 11-июнунда Ош шаарындагы коргоо министрлигинин 52870 аскер бөлүгүнөн миндей адам аскер бөлүгүндөгү 14 кызматкерди коркутуп, бардыгы болуп 14 даана автомат ж.б. атуучу куралды, 1512 даана огу менен алып кеткен. Бул факты боюнча Ош горнизондук аскер прокуратурасы тарабынан кылмыш иш козголгон, тергөө учурунда 4 автомат кайтарылып, күнөөлүүлөр аныкталып, сот тарабынан тийиштүү чечим чыгарылган.
2010-жылдын 11-июнунда Фуркат айылында (Кара-Суу району) 2500-3000дей адам (тергөөдө аныкталбаган) 30295 аскер бөлүгүнүн кызматкерлерин коркутуп, уруп-сабап 28 даана автоматты миндей огу менен жана 2 даана аскер техикаларын тартып алышкандыгы боюнча кылмыш иши козголуп, тергөө учурунда 4 даана автомат, 2 аскер техникасы кайтарылган.

Ушундай эле кылмыш иши Алай районунун Гүлчө айылындагы 92843 аскер бөлүгүнөн 10 даана автомат, 14 даана Ф-1 гранаты, ж.б. куралдар октору менен тартып алынганы боюнча кылмыш иш козголуп, тергөө учурунда 8 даана автомат кайтарылган.
Ушундай фактылар боюнча Ош горнизондук аскер прокуратурасы тарабынан бардыгы болуп 24 кылмыш иши Оштогу аскер бөлүктөрүнө, Чон-Алайдагы, Төө-Моюндагы жана башка жерлердеги чек ара бөлүктөрүнө, постторуна кол салынып, курал жарактардын тартып алынышы боюнча козголгон. Тергөө учурунда айрым курал-жарактар кайтарылып, калгандарын кайтаруу боюнча тийиштүү органдарга атайын тапшырмалар берилген.

Жалал-Абад горнизондук аскер прокуратурасы тарабынан Жалал-Абад шаарында жайгашкан КР ИИМдин ички аскер бөлүгүнөн 2010-жылдын 12-июнунда тергөөдө аныкталбаган миндей киши аталган аскер бөлүгүнө кол салып, бир даана аскер техникасын, эки кызмат автомашинасын, 27 даана РПГ-7в, 77 даана СПГ-9 ж.б. куралдарды тартып алышкан. Тергөө учурунда күнөөлүүлөр аныкталып, аскер техникалары, айрым куралдар кайтарылган.
Ушундай эле кылмыш иштер Жалал-Абад мамлекеттик университетинин аскер кафедрасынан, Токтогул районундагы ИИМдин ички аскер бөлүгүнөн, Ноокен районунун Хиля айылында жайгашкан чек ара заставасынан, Майлуу-Суу шаарындагы 30245 аскер бөлүгүнөң аскер курал-жарактары тартып алынган фактылар боюнча 5 кылмыш иши козголгон. Тергөө учурунда күнөөлүүлөр аныкталып, курал-жарактардын айрымдары кайтарылып, калгандарын кайтаруу боюнча тийиштүү органдарга атайын тапшырмалар берилген.

Ош горнизондук аскер прокуратурасы тарабынан июнь окуясы учурунда Ош шаары жана Ош областындагы аскер бөлүктөрдөн, чек ара застава, постторунан бардыгы болуп, 2 аскер техникасы, 139 атуучу куралдар, 19410 даана ок, 149 даана башка курал-жарактар тартылып алынганы, уурдалганы, жоголгону аныкталып, тергөө учурунда анын 73 даана атуучу курал, 15902 ок, 2 даана аскер техникасы, 8 даана башка куралдар кайтарылган.
Ал эми Жалал-Абад горнизондук аскер прокуратурасы тарабынан Жалал-Абад областы боюнча 2 аскер техникасы, 89 атуучу курал, 16988 даана ок, 165 даана башка куралдар жоголгону аныкталып, анын 86 даана атуучу курал, 3678 даана ок, 2 даана аскер техникасы, 53 башка куралдар кайтарылган.

2010-жыл 27-июнь – референдум күнү
Мурда жарыяланган референдум күнү (27-июнь) жакындап келе жатты. Түштүктө болгон коогалаң басылып, укук коргоо органдары “тирилип”, өзүнө келип, Ошто, Жалал-Абадда, Сузакта, Кара-Сууда эл арасында түшүндүрүү иштерин жүргүзүп жатышты. Миндеген кылмыш иштер козголуп, тергөө топтору кылмышкерлерди аныктоо, жоопко тартуу иштерин жүргүзүп, айрым бүткөндөрүн сотко өткөрө башташты. Жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу органдары жергиликтүү кадырлуу аксакалдар, таасирлүү адамдар менен биргеликте кыргыз менен өзбектерди жараштыруу акцияларын колго алышты.
Түштүккө Кыргызстандын ичинен да, сыртта да гуманитардык жардамдар жеткирилип жатты. Өзүбүздөн Жогорку Соттун экс-төрагасы К.Осмонов, кыргыздын чыгаан бизнесмени Ө.Бабановдор Бишкектен Ошко адрестүү жардамдарын жөнөтүштү. Убактылуу Өкмөттүн мүчөсү Э.Ибраимова келген гумжардамдарды акыйкат, туура бөлүштүрүү, адрестүү жеткирүү үчүн, калыс адамдардан турган топторду уюштуруп, алгылыктуу иштерди жүргүздү. Түштүктө өрттөлгөн, бузулган үйлөрдү калыбына келтирип, үйсүз калган адамдарды үй менен камсыз кылуу, көчөлөрдү тартипке келтирүү, жабыр тарткан үй-бүлөлөрдү аныктоо, аларга жардам берүү үчүн башында Ж.Сатыбалдиев турган атайын фонд түзүлүп, алар күнү-түнү иштеп жатышты.

Эми алдыбыздагы эң чоң максат болгон 27-июнга коюлган референдумду ийгиликтүү өткөрүп, өлкөбүздү укуктук талаага алып келүү Убактылуу Өкмөттүн жетекчилеринин ыйык милдети болчу. Июнь окуясынан кийин Убактылуу Өкмөттүн каршылары “бул жакта кан төгүлүп кургай электе кандай референдум болуш керек?”-деп, эми чабуулдун багытын референдумду өткөрбөө тарабына бурушту. Аны айрым саясатчылар да колдоп турушту. Алар негизинен Бакиевдин мурдагы “Ак Жол” партиясынын мүчөлөрү, Бакиевдерге жакын деп аталган саясатчылар эле.

К.Батыров, И.Абдирасулов ж.б. өзбек сепаратисттеринин лидерлери өлкөдөн качып кетишти. Укук коргоо органдары жашырынып жүрүшкөн Акмат Бакиевди, Санжар Бакиевди кармоого жетишти. Бул да эл арасында тынчтыктын орношуна салым болду. Июнь коогалаңын токтотуу аракеттери менен жүрүп, референдум маселеси экинчи планда калган эле. Жогоркудай көрүнүш бизге эми көңүлдү референдумду ийгиликтүү өткөрүүгө бурууга мүмкүндүк берди.

2010-жылдын 20-июнунан кийин Убактылуу Өкмөт өзүнүн кезектеги жыйынында ушул маселени талкуулап, аягында Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрү жер-жерлерди кыдырып, түшүндүрүү иштерин жүргүзүүнү чечтик. Мен Чаткалдан Ошко чейинки райондордо жолугушуу уюштурууну пландап, мени менен МЧСтин министри Д.Чотоновдун кошо барышын өтүндүм. Анткени Чаткал, Ала-Бука, Аксы, Таш-Көмүр аймактарында жаан-чачын көп болуп, табигый кырсыктар көп катталып, элдин арыз-муңу да арбын болчу. Д.Чотонов макул болду.
Чаткалда Каныш-Кыяда жана Жаңы-Базарда эки жерде жолугушуу өткөрдүк. Жолугушууда атайын кызуу болуп алган балдар да болушту. Аларды кимдир бирөөлөр атайын даярдап коюшканы байкалып турду. Мен өз сөзүмдө, — 20га жакын алтын кендеринин баарына текшерүү өткөрүлөт, аларды ким иштетип жатат, канча алтын өндүрүлүп жатат, салык төлөнүп жатабы, жергиликтүү элге эмне жардам берилет, анын ичинде силерге канча айлык төлөнөт, муну эч ким билбейт туугандар, ушуларды сөзсүз текшерип тартипке салышыбыз керек, мамлекетке, силерге эч бир пайдасы жок компаниялар бар деп угуп жатабыз, далилдеп элге ачык айтышыбыз керек дедим. Жанагы балдар: -“Биз иштеп жаткан алтын кендерине тийишпегиле?! Улутташтырабыз деп жатыпсыңар, бизге иш болсо болду, алтынды кимиңер алганы менен чатагыбыз жок”-деп кыйкырышты. Дагы бири каяша айтып, — “Бакиевдер жакшы иштеп жаткан, силер туура эмес кылдыңар!”-деди. Референдумду колдойбуз деп жолугушууга келгендердин кызыкканын да байкаган жокмун. Менин ал тууралуу айткандарыма көңүл да бурушпады.

Ала-Букада эл менен жолугушууга чейин райондун маданият үйүнүн акыбалы боюнча мурда мага арыз жазган ардактуу эжебиз Ш.Жоробекова менен маданият үйүн жана Ала-Буканын үстүнкү бир айылында сел алып кеткен жерди барып көрүп келдик. Д.Чотонов аларга акча каржаты бөлүнсө эле жардам берерин билдирди. Ала-Буканын маданият үйүнүн абалы эже ыйлагандай эле абалда экен. 90 пайыз ремонту бүтүп калган маданият үйүнүн чатырына акча жок жабылбай, жамгырдан дубалдары эзилип агып жаткан экен. Кийин Р.Отунбаевага кирип атып, ал маданият үйүнө керектүү каражатты бөлдүрүп бердим. Ушул күнгө чейин Шарипа эже жолуккан жерде рахматын айтып жүрөт.

Ала-Букада эл менен жолукканда Чаткалдагы элдин маанайын көргөндөн кийин жолугушуунун тактикасын өзгөрттүк. Залда 300дөй адам чогулду. Алар менен учурашкандан кийин эле, — мен силерди түшүнүп турам, Бакиев силерге абдан көп жардамдарды берген (К.Бакиев Ала-Букадан депутат болгон), дагы берет эле, бирок турмуш ушундай экен, “бектер кетип эл калат, бетеге кетип бел калат” дегендей, Бакиев кетти, сиздер калдыңыздар, бүгүн аларды айтып менден талашканыңар менен Бакиев келбейт, туурабы, андан көрө мындай сүйлөшүп алалы, Бакиевди колдогондор колуңарды көтөргүлөчү?-десем, залдын дээрлик баары көтөрдү. Убактылуу Өкмөттү ким колдойт?-десем, акимдин милдетин аткаруучу, сот, прокурор ж.б. 10 чакты адам болду.
— Аудиториянын баары Бакиевчилер экен. Мага ушул керек болчу, туугандар. Убактылуу Өкмөттүн кетишин каалайсыңарбы?-десем бир добуштан “Ооба!”-дешти. 27-июндагы референдумду колдойсуңарбы?-десем, “Жок!”-деп жооп беришти. Жок болсо, силер Убактылуу Өкмөттү колдойт турбайсыңарбы, эң жакшы, десем “кандайча, кандайча?”- деп чурулдап калышты. – Эгерде силер референдумду колдоп, жаңы Конституцияны кабыл алсаңар, Убактылуу Өкмөт жаңы Конституцияга ылайык 2010-жылдын октябрь айында Жогорку Кенешке шайлоо өткөрөт, силер каалаган партия, адамдарыңарды шайлай аласыңар, Жогорку Кеңеш жаңы Өкмөттү түзөт. Жаңы Өкмөт ишке киришкенде Убактылуу Өкмөт өзүн-өзү таркатат, бийлик жаңы Жогорку Кеңеш менен Өкмөткө өтөт, эгерде силер референдумду колдобой добуш бербей койсоңор, биз референдум өткөрмөйүнчө, жаңы Конституция алынып, жаңы Жогорку Кенеш, Өкмөт түзүлгөнчө иштей беребиз, бул революциянын талабы, элдин талабы, дүйнө жүзү, башка өлкөлөр ушуну күтүп жатат, дедим.
Зал дуу-дуу боло түштү. Анан залдын ортосунан бирөө туруп: — “Азимбек, эгер силер айткан референдумду колдосок, силердин кетериңерге кандай кепилдик бар?”-деп сурады. Мен, — ал силер добуш бере турган жаңы Конституциянын долбоорунда так жазылып турат.

Жаңы Конституцияга ылайык Жогорку Кеңеш шайланып жаңы Өкмөттү түзгөндөн кийин Убактылуу Өкмөт өз ишин токтотот деп жазылган, долбоордон окуп берейинби?-десем, “болду ишендик” деп, анан ал залга кайрылып, — “урматтуу туугандар, Азимбек жөнөкөй тил менен биз түшүнбөй жүргөн маселеге жооп берди, биз референдумду колдошубуз керек экен”,-деди. Дагы бир адам кол көтөрүп туруп: — “Жогорку Кенешке шайлоого ким катышат, ким депутат болуп шайланат, силер өзүңөрдүн адамдарыңарды өткөрүп албайсыңарбы?”-деп сурады. — Биз өмүр бою таза шайлоо үчүн күрөшүп келе жатабыз, дедим, башкасын айтпасам да, силер жакшы билесиңер, мен Аксыдан ыплас жолдор менен шайландым беле?-десем, “жок, сенин кандай шайланганынды жакшы билебиз”- деп чурулдашты. – Шайлоого саясий партиялар катышат, ага жаңысыбы, эскисиби, катышууга чек жок. Мына силер Бакиевди колдойт экенсиңер, кааласаңар Бакиевдин партиясы шайлоого катышса аны колдогула, жок жаңыча, ачык-айрым жашагыңар келсе башка партияларды колдогула, дедим. Дагы суроо көп болду. — Берген добушуңарды уурдатпай, жыйынтыгы чыкканга чейин олтургула, ошондо таза шайлоо болот, ал силердин колдо,-дедим.

Жыйындын аягында, — Кана, референдумду колдогондор кол көтөргүлө,- десем, зал баары кол көтөрдү да, кайра каткырып күлүп калышты. Ш.Жоробекова эже чыгып сүйлөп, — “Бизге эми түшүнүктүү болду, сага окшоп түшүндүргөндөр жок болуп жатат, эгер сен айткандай болсо элдин баары колдойт, туугандар силер да барган жерде элге түшүндүргүлө”-деди.
Жолдо Дүйшөн: — “Азике элди зомби кылып койдуңуз го, жакшы тактика экен, калган райондордо да ушинтип айтыш керек экен”- деди. Мен ага, — Дүйшөн бул тактика Бакиевдин колдоочулары көп жерде гана өтөт, түндүктө бул жарабайт, дедим.
Аксы, Таш-Көмүр, Ноокенде негизинен бизди колдоочулар топтолгон экен, аларга эл арасында түшүндүрүү иштерин туура жүргүзүүнү, эң башкысы укуктук талаага түшүшүбүз керек деп айтууну, эгерде жаңы Конституция кабыл алынса башкаруунун Парламенттик түрүнө жакын, Президенттин укуктары чектелген бийлик пайда болорун, бийлик бир адамдын үй-бүлөсүнүн көзөмөлүнөн бошонорун айткыла деп өттүк. Базар-Коргондон Асылбек Текебаев Ноокенге келген экен, ага Базар-Коргонду өзүң үндөй бер, командаң жакшы деп, түз эле Өзгөнгө өтүп кеттик. Себеби, Өзгөндө Абдыкаар авам баш болгон Өзгөн, Кара-Кулжанын аксакалдары бизди Өзгөнгө кире берген жердеги көпүрөнүн жанында эки күндөн бери телефон чалып күтүп жаткан эле.
Ал жерге келсек 300дөй Дүйшөн экөөбүз тааныган өнчөй активист аксакалдар, эжелер, жаштар бар экен. Бул аксакалдардын көбү менен 2005-жылы март айында революцияда чогу жүргөнбүз. Кийин биз оппозиция, булар Бакиевчил бийликчил болуп бөлүнүп, бирок 2006-жылы Конституциянын долбоорун талкуулоодо, И.Исаков камалганда ж.б. маселелерде бир нече жолу жолугушуп жүргөнбүз. Бул сапар алар биз менен камакта жаткан Ү.Сыдыков жөнүндө сүйлөшүү үчүн топтолушкан экен. Көпүрөнүн жанындагы чайхананын короосунда сүйлөштүк. Жолугушууну Абдыкаар ава башкарды.

Сүйлөгөндөр негизинен Үсөн Сыдыковичти бошотуу талаптарын койду. Алар Үсөн аке кыргыздын чыгаан аксакалдарынын бири экенин, элге, өлкөгө өтөгөн эмгектерин айтышты. — “Силер деле бийликти басып алдыңар го, Үсөн Сыдыкович да ошондой аракетти жасады, бирок тартып алган жок, болбоду. Эми кое бергиле, “уй мурдун сасык деп кесип салбайт”, эгерде Үсөн Сыдыкович чыкпаса биз референдум өткөрбөйбүз”-дешти. Биз баарыбыз жакындан тааныш болгондуктан баарын ачык айтышып сүйлөшүп жаттык.
Бул жерде да Ала-Букадагыдай тактика колдондум. — Абдыкаар ава, мына силер, “эл кырылып жатса, референдум өткөрөбүз деп жүрөсүңөр”- деп бизди айыптап жатасыңар, бул эми кандай добуш берсеңер да силердин укугуңар. Аны Бакиевдин мурдагы “Ак Жол” партиясынын мүчөлөрү, Өзгөндө, Ошто силерден да көбүрөөк ачык айтып жүрүшөт. Үсөн аке да, Минскиде жүргөн Бакиев да буга каршы экенин айтышкан. Ошол эле учурда силер Үсөн акени референдумдун алдында чыгарып бер деп “шантаж” кылып жатасыңар. Биз 7-апрелде окко учкан балдардын сөөгүн коюп жатканда элге, арбактарга элди атууга чейин барган бийликти, үй-бүлөлүк башкарууну жок кылабыз деп убада бергенбиз.

Жаңы Конституцияны даярдап, аны элге алып чыгып, эл колдоп берсе ошого жараша жаңы бийлик бутактарын элге шайлатып өзүбүздү-өзүбүз таркатып, бийликти жаңы шайлангандарга тынчтык жолу менен өткөрүп берүүнү көздөгөнбүз.
Эгемен доорунан бери бийлик тынчтык жолу менен өтө элек. Акаевдин бийлигин мына өзүңөр башында жүргөн элдик революциянын жеңиши менен Бакиев ээледи. Бакиев бийлигин азыркы элдик революцияга алдырды. Биз Бакиевдин бийлигин ээлеп албай, же Бакиевге окшотуп бирөөгө уулдарына, инилерине ээлетип койбой, эң биринчи жаңы Баш мыйзамды элге, силерге алдыртып, анан ага ылайык жаңы укуктук талаага түшүп, ошого ылайык жаңы бийликти түзүп, анан эл өзү тандаган адамдарга тынчтык жолу менен өткөрүп берели деп Убактылуу болсо да бийликте олтурабыз. Ошол миссиябызды аткармайынча Үсөн аке окшоп чыккандарга сокку уруп, бийликти революциянын мыйзамдарынын чегинде кармап турабыз. Референдум өткөрүүнүн негизги максаты тезирээк укуктук талаага кайтып келүү, бийликти мыйзамдуу жол менен эл өзү тандаган адамдарга өткөрүп берүү. Силер референдумга каршы болсоңор ал өтмөйүнчө биз бийликте кала беребиз. Үсөн акеге окшогон референдумга каршы болгондор да ага чейин бошойт деп мен убада бере албаймын.
Силер референдумга каршы болсоңор, референдумду колдогондор Үсөн акеден, бизден көрүшөт. Булар тезирээк референдум өткөрүп, бийликти өткөрүп бергиси келбей, атайын кечиктирип жатышат деп, бизди күнөөлөшөт. Ошол үчүн урматтуу аксакалдар, эки жол бар тандагыла: референдум өткөрүп жаңы Конституция менен жаңы бийликти шайлап, Убактылуу Өкмөттү таркатуу, экинчиси, референдум өткөрбөй бийликте олтурган бизди дагы узак мөөнөткө сактап калуу, ал эми Үсөн аке мамлекет легитимдүү болуп, бул маселелер чечилмейинче тергөө органдары башка иштер менен алаксып камакта олтура бериши мүмкүн, дедим.
Аксакалдар ары-бери кетип атышып, суроолорду беришип, акыры 27-июнда референдумду Өзгөндө өткөрсөк Үсөн чыгабы?-деген оор суроону беришти. Мен аларга, бул жерде олтурган аксакалдардын таасири Өзгөнгө эле эмес, Кара-Кулжа, Алай, Жалал-Абад, Ошко чейин бар, ушул чөлкөмдөрдө силердин кадыр-баркыңар бар, жаштар силерди угат, аны башында өзүңөр айттыңар, менин силерге айтарым, референдум өткөргүлө да, бизди бийликтен кетиргиле, Үсөн акени чыгаргыла, баарын өзүңөр чечкиле. Ү.Сыдыковичтин маселесин тергөө, сот чечет. Мен аны бошотуп берем деп айта албайм. Юридикалык жактарын карап, адвокат жалдап, жардам берсек болот.
Акырында бир чечимге келгендей болдук. Алар Ош областында референдум өткөрүүгө толук аракет кылышат. Мен Үсөн акеге юридикалык жардам көрсөтүп, адвокат аркылуу жардам берүүгө аракет кылам дедим. Алар мага: “так айт, Үсөндү чыгарам деп убада бер”-дешти. Мен, убада бере албайм, бул тергөө менен соттун иши, жардам берүүгө аракет кылам дедим. Абдыкаар ава сөзгө аралашып, — “Болду эми, жарга такай бербегиле, Азимбек жардам берем дедиби, бүттү аткарат, чыгарат”-деп өзү бүтүм чыгарып салды да, — “эми баарыбыз аракет кылалы, референдумду колдойлу, элге түшүндүрөлү, азыр эле Өзгөндөгү чоң жыйынга барып муну айталы, Үсөндү бошотуп алалы”-деди.
Өзгөндүн борборунда кыргыз-өзбекти жараштыруу боюнча экс-депутат Санжар Кадыралиевдин атасынын демилгеси менен 2-3 миңдей кыргыз-өзбектин жыйыны болуп жаткан экен. Биз аны мурда уккан жок элек. Баарыбыз чогу ошол жерге келдик. Биз келгенде бир киши: — “Июнь окуясында кыргыздын да, өзбектин да күнөөсү жок, күнөө башында Роза Отунбаева турган Убактылуу Өкмөттө!”-деп бакылдап, айрыкча Р.Отунбаеваны жаман сөздөр менен шыбап, Артыковго жабыштырып, АКШнын агенти кылып, “Американын акчасына революция жасады, эми референдум аркылуу Президент болот экен, биз ага каршы турушубуз керек!”-деп кыйкырып жатыптыр.

Ал адамдан кийин Абдыкаар ава суранып сөз алып, элдин артында турган мени көрсөтүп, сөз баштады. Эл дуу деп мен жакты карап калганда, алдыга ачыкка чыксам, Санжардын атасы мага келип микрофон тарапка өтүүмдү суранды. Алишер деген “революционер” аким да басып келди. Абдыкаар ава, референдумду колдошубуз керек экен, биз аксакалдар муну Азимбек менен бир нече саат талкуулап, ушундай пикирге келдик деп акылдуулугун, чечендигин көрсөтүп сөз сүйлөдү. Өзбек туугандар Үсөн Сыдыковду жактыра бербегендиктен Үсөн аке жөнүндө сөз кылган жок. Анан сөздү мага беришти.
Мен Кадыралиев аксакалга, башка эки элдин аксакалдарына, жергиликтүү бийликке кылып жаткан иш-чаралары үчүн ыраазылык билдирип, илгери 1990-жылкы окуядан кийин ушул Өзгөндө болгон окуяны тергөө үчүн 6 ай тээтиги мейманканада жатып, кылмыш иштерди тергегенимди, азыр болсо кудайга шүгүр, Өзгөн жергесин мындай апааттан кудай сактаганын айтып, анан өзбектерге эмес, биз келгенде жулунуп сүйлөп жаткан кыргызга кайрылып, урматтуу кыргыз туугандар, биз мамлекеттин атын алып жүргөн эл катары үй ээсиндейбиз. Кыргызда “өзүн сыйлай албаган, өзгөнүн улагасын сагалайт”-деген сөз бар. Убактылуу Өкмөт, анын мүчөлөрү, төрайымы Р.Отунбаева да кыргыз, силердей эле патриот, силердин көбүңөргө, мага караганда, кыргыздын мен-менсиңген саясатчыларынын ичинен эң тажрыйбалуусу.

Отунбаева СССРдин учурунда СССРдин өкүлү катары БУУда, ЮНЕСКОдо иштеген адам, эки жолу Тышкы иштер министри, Өкмөт башчысынын орун басары болуп иштеген. Бул жерде март революциясын биз жасаганбыз, Бакиевди биз бийликке алып келгенбиз дегендер турат. Эгер айтканыңар чын болуп, Бакиевди колдоп, революционер экениңер чын болсо Р.Отунбаева да ошондо сиздер менен Ошто, Өзгөндө, Мырзакеда мал базарларда аял башы менен карапайым эл менен чогу жүргөнүн айтпайсыңарбы?! Ал сиз айткандай (тиги адамды сайып көрсөттүм) Ошто, Өзгөндө Артыков үчүн жүргөн эмес! Эркек башыңыз менен катын ушакты айткандан уялсаңыз болбойбу?! Ал да Бакиевге окшоп, Акаевге каршы чыгып, Бакиевди бийликке алып келгендердин бири, аны эмнеге айтпайсыз, дедим тиги адамга.

— ЮНЕСКОдо иштеген тажрыйбасын пайдаланып силер айткан Бакиевди ОБСЕге- Европага, БУУга — Америкага ошол Отунбаева жетелеп барып сүйлөткөн. Ал АКШнын агенти эмей эле, Кыргызстанда элдик революция болду, революцияны эл жасады, эми эл Бакиевди колдоп жатат,- деп силерге окшоп түндүк-түштүк кылып бөлбөй эле, Бакиевди сыртта да, өлкөнүн ичинде да колдоп жүргөн. Силер жактап жаткан Бакиев “эшеги ылайдан өткөндөн кийин” тымызын менин “үкөлөрүмө” айтып, Р.Отунбаеваны Парламенттен өткөртпөй кулатып койгонун силер билбесеңер, мен айтып берейин. Намыс дейсиңер, куру намыс — намыс эмес, элдин жеңиши менен бийликке келген Бакиев революцияда аны бийликке алып келген элди, үзөнгүлөштөрүн, силер чыгарып бер деп жаткан Үсөн акени баш кылып, Исмаил акени төш кылып көчөгө эле таштап койбой, түрмөгө салып, биринин баласын өлтүрүп коеюн деди го!

Намыс деген ушул, кыргыздарым! Отунбаевадай ЮНЕСКОдо, БУУда иштеген кызыбыз менен сыймыктанбай, ушак айтканыбыз ар-намысты жоготконубуз болот! Өз уул-кыздарыңардын кадырына жетпей жатып, кантип өзбек туугандардын кадырына жетесиңер?! Уялыш керек, туугандарым!-деп аягында дагы бир жолу Кадыралиев жана башка аксакалдарга ыраазылык билдирип, — качан гана биз бири-бирибизге ишенип, ак дил менен кучакташып, кыргыз-өзбек дебей, Кыргызстандын намысын коргосок, ар кимибиз өзүбүздүн намысты коргогон болобуз, дедим.

— Сиздердин эки бир тууган эл биригип, бирге чай ичели, аш жейли, маселе болсо чогу чечели деп жыйылып олтурганыңарга таазим этем. Акаевдин, Бакиевдин, эртең дагы бирөөнүн үй-бүлөсүнүн эшигин сагалабай, өз күчүбүздү сезели. Бийликтин, байлыктын, жер-суунун да ээси эл, мына силерсиңер. Мен сиздерди 27-июнда боло турган Элдик референдумга келип катышууга чакырамын. Бул референдумду колдоо менен сиздер дүйнө жүзүнүн көп элдерине үлгү болосуңар, Кыргызстандын эли бир үй-бүлөнүн, бир адамдын кулу болбогон эл экен, алар жаңы бийлигин түзө алышты деп дүйнө жүзү айтат. Албетте, акыркы окуялардан кийин бийлик жөнүндө сөз кылуу оор, бирок туугандар бизде башка жол жок болуп турат. Минскиде жатып алып Бакиев, “мен Президентмин”- деп жатат, Батыровго окшогондор өлкө ичине автономия курам дейт, криминалдар болсо бийликтин убактылуулугунан пайдаланып талоончулук, баскынчылык кылып жатышат, чет өлкөлөр убактылуу бийликти тааныбай, чек араларын бекитип алышты, ушундай учурда тезирээк укуктук талаага келип, жаңы Конституция менен жаңы бийликти шайлап, бизди – Убактылуу Өкмөттү кетиргиле деп сөзүмдү аяктадым.
Эл ичинен эч кандай сөз чыккан жок. Мен тиги адамга жооп кылып, өмгөктүү, кекетүү менен сүйлөп, Отунбаевага болушуп, референдумга чакырганыма, анын үстүнө бул жерде чогулган эл башка максатта жыйылгандыктан, башка сөздү ырбатпайлы дегендериненби, мени унчукпай кабыл алышты. Менден кийин сөз бүтүп чайга олтурушту.

Бизди Кадыралиев аксакал бир столго алып келди. Өзүн Санжардын атасы экенин айтып, “уулу Санжар рахматы сен жөнүндө жакшы пикирде жүрчү эле”- деди. Мен да Санжарды сыйлаарымды айттым. Мен бир чыны чай, бир стакан суу ичип уруксат сурап Ошко чыгып кеттик. Алдыдагы үч күндө бир топ районго бармак элек.
Бирок Өзгөндөн кийинки Шералы айылына жеткенде өзүмү жаман сезе баштадым. Ошол кезде Оштогу Исмаил Исаковго телефон чалып ооруп калганымды айттым. Ал Ошко келе бер, менин аскер врачтарым бар деди. Оштогу аскер врачтарынын укол-дарылары жардам бербеди. Тезинен Бишкекке учуп келдим. Үйгө араң жетип, тез жардам менен ооруканага түштүм. Үч күн реанимациядан кийин палатага которушту. 27-июнь референдум күнү ооруканада болдум. Референдумду эл колдоп берди. Кыргызстан укуктук талаага кирди. Өткөөл мезгилдин болсо да Бакиевдин ыйгарым укугундай укугу бар президенттүү болдук.
Биринчи кезекте Д.Чотонов экөөбүз түштүктүн аксакалдарына берген убадабызды аткаралы деп, Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрүнө Ү.Сыдыковдун маселесин коюп, макулдаштык. Андан соң тергөөчүлөрдөн иштин жагдайын билип, адвокаттар менен кеңешип, сотко өтүнүч келтирип, акырында Үсөн Сыдыковдун баш коргоо чарасын өзгөртүп, үй камагына чыгарууга жетиштик.
Ооруканада бир аз өзүмө келгенден кийин мени тоо койнуна чакыргандай сезим пайда болуп, Р.Отунбаевадан 10 күндүк отпуска сурап, досторум Болот (карышкыр), чоң Болот, Көлбек менен Ысык-Көлгө бардык. Андан Каркыра аркылуу Сары-Жазга, Хан-Теңири тарабы аркылуу Эчкилүү-Таш заставасына, Сары-Жаз поселогуна, Эңилчек чек ара заставасына келип Турген менен Караколго түштүк. Анан Барскоон аркылуу Кумтөр, Бедел, Үзөнгү-Кууш, Кара-Сай, Чакыр-Корум – эски Караколька чек ара заставасына келип, кайра артка Сөөктүн бели аркылуу Барскоонго 7 күн айланып келдик. Эңилчек, Кара-Сай, Эчкилүү-Таш чек ара заставаларынын турмуш-тиричилигин, айрыкча солдаттар жаткан матрац, жаздык, төшөктөрүнүн эскилигин көрүп, келерим менен Аскер прокуратурасы аркылуу гуманитардык жардам катары айрым араб кайрымдуулук фондунан келген жардамдан үч заставага компьютер, матрац-төшөк, жаздыктарды кеңешчим Көлбек жана Барскоондук Шакен иним аркылуу жеткиртип бердим. Тоодо карагайдын түбүндө, үңкүрлөрдө, кээде топозчулардын үйлөрүнө, машинада түнөп, Хан-Теңири, Эңилчек, Какшаал тоолорунан күч-кубат алып, кадимкидей өзүмө келип калдым.
Жаңы Конституцияга ылайык мурдагы Убактылуу Өкмөт Жогорку Кеңештин функциясын аткарып, Өкмөттүн функциясын Президент Р.Отунбаева жана башында А.Муралиев турган техникалык өкмөт менен бирге аткарды.
Жогорку Кеңешке шайлоо 2010-жылдын 10-октябрына дайындалып, Убактылуу Өкмөттүн көпчүлүк мүчөлөрү шайлоого аттанмак болушту. Мен да тоого барганда ошол жөнүндө көп ойлондум. Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрүнүн ичинен эл арасында эң көп болуп, барган жерде эле: Убактылуу Өкмөттүн тарыхый миссиясы –үй-бүлөлүк башкаруу режимин демонтаждоо, ал үчүн жаңы Конституция кабыл алуу, жаңы Конституцияга ылайык Жогорку Кенешке шайлоо өткөрүү, жаңы Жогорку Кенеш өз Өкмөтүн түзгөндөн кийин Убактылуу Өкмөт өзүн-өзү таркатат, -деп айткан убада сөздөрүмдү эстей бердим. Шайлоого барсам, эл мага эмне үчүн Р.Отунбаеваны жалгыз таштап шайлоого кеттиң? Кайра бийликте калайын дединби? Бийликти өткөрүп берип тарайбыз, бийликтен кетебиз дебедиң беле?-деген суроолорду берерин элестеттим. Ага чейин КСДП, “Ата-Мекен” партиялары шайлоого күчтүү даярданып жатканын билчүмүн. БЭКтин базасында БЭК деген жаңы партия же КСДПнын, мүмкүн “Ата-Мекендин” базасында мурдагы БЭКтин лидерлери, Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрү бир партия менен шайлоого катышуу жөнүндө да А.Атамбаев, Ө.Текебаевдер менен сүйлөшкөнбүз. Экөө тең жок дебегени менен өз партиялары менен шайлоого барууну чечишти.
Бир жолу Р.Отунбаева мага: — “Азимбек мени Президент болдуң, башкара бер деп баарыңар шайлоого кетсеңер, шайлоону ким өткөрөт, шайлоо учурунда тополон болсо ким басат? Сен шайлоого барбай мага жардам бер, милицияны өзүң координация кылып, шайлоону өткөрөлү”-деген эле. Аны да ойлоп, акыры мени эл арасында берген убадаларым жеңди. Шайлоого барбай, Убактылуу Өкмөттүн мүчөсү катары сөзүмө туруп, шайлоо өткөндөн кийин Убактылуу Өкмөт тараганда кошо кетейин деп ошол тоодон келгенден кийин чечтим.

Ө.Текебаев менен Б.Шерге рахмат, каалаган катарда “Ата-Мекен” менен шайлоого бар деп бир нече жолу сунуш беришти. Аларга ыраазылык билдирип чечимимди айттым. Алар анда уулум Русланды кошуп бериңиз дешти. Русланга айтсам, — “ата, эгерде Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрү БЭКтин базасында биригип шайлоого бара албасаңар, биз БЭКти колдогон жаштар БЭК деген партия түзүп өзүбүз саясатка аралашалы, кеп утканда эмес, өз күчүбүздү сынап көрөлү, үйрөнөлү”-деди. – “Анын үстүнө эл дагы Бекназаров уулун өтө турган партияларга кошуп, бийлик ошого иштеп жатат деп айтат”-деди. Мен ага, эл бизди айтпай жүрдү беле? Мурда Бакиевдер кууган ишиңе барсаң бир жумага жетпей эл жазып жатат деп кетип калдың, түштүккө дружинник болуп барсаң, жүздөгөн адамдын ичинен сени “Бекназаровдун баласы автомат көтөрүп жүрөт” деп айтса, ал жерде авганчы экс-депутат Таштанбековдор деле жүрдү, аларды көрүшпөйт, жазышпайт, балам эми сен өз жолунду тап, бизнес кыла албайсың, шыгың да, акчан да жок, БЭКти түзгөнүн менен өңчөй жаштар тажрыйбаңар, акчаңар жок болсо, элге революционербиз дегениңер өтпөйт, элдин көбү революционерлерди бийликти басып алгандар деп түшүнөт, ага азыр эмес, тарых кийин баа берет, силер шайлоонун “кухнясын” үйрөнгүчө шайлоо өтүп кетет, ошондуктан чакырып жаткан “Ата-Мекенге” баргын десем, көгөрүп, “жок жаштар өзүбүз барабыз”- деп болбоду.

Жаштык кылды. БЭК деген партия түзүштү. Көрө албагандар, өзүмүн эле үзөнгүлөштөрүм “бул Бекназаровдун партиясы” деп жазып жатып калышты. БЭКке М.Мукашев, М.Абылов, Р.Маманов, К.Жумалиев, Н.Чолоев сыяктуу ж.б. кадырлуу аксакалдар, жаштар да кирди. БЭКке шайлоого ага мен кошулуп барсам да утушу кыйын эле. Эл Убактылуу Өкмөтчүлөр, ага каршылар болуп, эки лагерге катуу бөлүнүп калган. Июнь окуясынан кийин Убактылуу Өкмөттүн бедели түштүктө ого бетер түштү. Экинчиден, Убактылуу Өкмөттү колдоочулар болсо КСДП менен “Ата-Мекенден” артпайт болчу. “Ак-Шумкар” менен БЭК болгону КСДП менен “Ата-Мекенден” добуш бөлүшүп, реваншисттер тараптан добуш алалмак эмес.
Ошентип мен Р.Отунбаеванын техникалык Өкмөтүндө Вице-премьер-министр болуп, милиция менен жазаларды өтөө мекемелеринин ишин координациялап, негизинен шайлоону тополонсуз өткөрүү менен алектенип калдым. Шайлоого барган жокмун. Убактылуу Өкмөттүн мүчөлөрү А.Атамбаев, И.Исаков КСДПны баштап, Ө.Текебаев, Б.Шер “Ата-Мекенди” баштап, Т.Сариев “Ак-Шумкарды” баштап шайлоого кетишти.

Шайлоо биз ойлогондой тополонсуз, ызы-чуусуз, ачык өттү. Мен эч кандай катуу чара колдонууга алып келүүчү себептерди көрбөдүм. Шайлоого бир күн калганда же агитация иштери эртен токтойт деген түнү, “Республика” партиясынын лидери Ө.Бабанов түнкү саат 3тө “срочно” жолугалы деп үйгө келди. Ал: — “КСДП партиясы “Учкун” басмаканасынан “Ата-Журт менен “Республика” партиясын, ага сизди кошуп шыбаган 200миң нускадагы гезитти мыйзамсыз чыгарып, таркатканы жатат, сизди жамандаганы БЭКти жамандаганы да”-деп гезитти көрсөттү. Мен, арыз жазып келгиле десем, ал, “арызды жазабыз, андан кам санабаңыз, бирок ага чейин гезит чыгып кетет, азыр жүктөлүп жатат”-деди. Анын айтканы да туура болчу. Мен К.Байболовго, К.Дүйшебаевге телефон чалып, расмий билдирүү түштү, тезинен “Учкундан” гезиттерди кармап калуу керек дедим. Анткени саат 3-4 болуп, үгүт иштери токтогон мезгил эле. Алар оперативдүү иштешти, атайын отряд келип, гезитти кармап УКМКга алып кетишти. Чындыгында гезитте негизсиз, мыйзамсыз эле эмес, абийирсиз, жөнү жок каралоолор көп экен.

Шайлоо учурунда А.Атамбаев кайсы жерге барса ошол жерде Т.Сариев экөөбүздү колунан келишинче, акылынын, үнүнүн жетишинче шыбап, “баягы банктын ячейкаларынан алынган акчаларды бөлүп кетишкен” ж.б. ушак-айындарды таратып, сүйлөп жүрдү. 2009-жылкы шайлоодо чогу жүрүп анын ушул жагынан өтө шыктуу экенин жакшы билгендиктен унчукпадым, теңелбедим. Айрыкча Аксыга, Кербенге барып, мурда 2009-жылы оппозицияда жүргөндө колдогон элди унутуп, мурда Акаевди, кийин Бакиевге, эми болсо Атамбаевге өтүп алышкан Аксынын “азаматтарына” мени аябай шыбайт. Эл унчукпай угуп олтуруп, Атамбаев бир жыл мурда эле “Азике, досум” деп жүрчү эле, эми минтип айнып калганына таң калышып, (ал эми акаевчилер менен бакиевчилер сүйүнүшүп) айрымдары “муну түшүнбөй жатабыз” деп, мага телефон чалды. Мен аларга шайлоо деген ушул да, эптеп элге жагып добуш алыш керек, анткени мени колдогондор БЭКке добуш бересиңер, ал эми мени жаман көргөндөрдүн добушун алыш үчүн Атамбаев мени жамандаш керек, ошондо беркилер ишенип добуш берет дедим.
Чындыгында ал Аксыда эле эмес, көп жерде ачык эле Акаев, Бакиевдерге тийишпей, бардык жамандыкты Сариев экөөбүз жасагандай, бизди жамандап жүрдү. Башында мен муну шайлоо тактикасы го дегем. Кийин билсем, БЭК, Сариевдин “Ак-Шумкары” шайлоого барбай, аны колдошу керек экен.
Кийинки жылкы Президенттик шайлоодо Сариев Атамбаевдин бул каралоосунан жыйынтык чыгарып, “Ак-Шумкар” партиясы А.Атамбаев менен” деп жүрүп, Премьер-министрликке чейин жетти. БЭК унчукпай коюп, мен, уулум Руслан да Атамбаевдин доорунда кызматка жолотулбай эле тим болбой, Атамбаев Президент башы менен кайсы жерде болбосун мени “эстеп, эсинен чыгарбай”, эмне деп гана айткан жок..
Мурдагы 2001-2003-жылдары Ч.Айтматовду “алдап”, жазуучуларга берилген 50 млн. каражаты үчүн Туркияга качкан күндөрү, 2007-2009-жылдары А.Атамбаевди эч ким кошпой, “Бакиевге сатылды” деп тургандагы кыйынчылык күндөрдү, ошондо менин колдоом, демилгем менен БЭКке төрагалыкка, оппозициянын жалгыз лидери болгонго кошкон арам ойсуз ак мээнеттер унутулду. Бакиевге окшоп, кечээги Акаевге, кийин Бакиевге кошомат, кызмат кылгандар менен бийлигин жүргүздү, көрсө алар президенттердин “тилин тапканды” үйрөнүшүп, профессионал болуп калыптыр. Кошоматты билбеген, көбүнчө президенттердин кемчилигин көрүп, аны бетке айтып, сындаганга көнгөн мен баягы эле “бош” деген фирмадагы ордумда, оппозицияда калдым.

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *