БИЛГЕНДЕН БИЛЕЛЕГИҢ КӨП

Исаак Ньютон 1643-жылы 4-январда Англияда Вульстроп кыштагында төрөлгөн. Атасынын аты да Исаак Ньютон болгон. Ньютон илмийген оорулуу бала эле. Бирок ал көп жашап, өмүр бою бир жерим ооруду деп даттанган эмес экен. Карыганда да тиштери бүтүн болуп, көз айнексиз китеп окуган. Энеси Анна уулу чоңоюп калганда поп Варнова Смитке турмушка чыккан. Ушунун өзү Ньютондун андан ары окуусун өксүтпөй улантышына көмөкчү болгон.

Ньютонду 12 жашында Грант шаарчасындагы шаардык мектепке беришкен. Ал бул жерде шаардык дарыканачы Кларктын батирине жайгашат. Ньютон мектепте окуп жүргөн жылдары өтө эле уяң болгон, уу-чууну сүйгөн эмес. Мектепте өтүлүүчү негизги сабактар диний китеп, библия тарыхы, христиан дини жөнүндө жазылган тексттерди талкуулоо болгон. Бул сабактардан башка Ньютон латын, грек, байыркы еврей тилдерин да үйрөнгөн. Мектеп ага математика боюнча жетишээрлик билим бере алган эмес. Мектепте ал абдан жалкоо жана класстагы эң артта калган окуучулардын бири болгон. Бир күнү албеттүү бир бала Ньютонду ичке муштап жиберет. Ньютондун ага кайдан алы жетсин. Таяк жеп калганына абдан арданат. Күчүм жетпесе, сабактан да жаман окусам деп ичинен ызаланып, ал баланы окуумду жакшы окуу менен жеңем деп чечет. Көп узабай эле мектептеги эң алдыңкы окуучулардын катарына кошулат., Бирок мектепте Ньютондун математикага жана физикага болгон жөндөмү байкалган эмес.

Ньютон өзүнүн бош убактысын механикалык оюнчуктарды жасоого жумшаган. Ал чычкандар кыймылга келтире турган тегирменди ойлоп тапкан. Бараны чычкандар айлантыш үчүн баранын алдына баштыкка салынган жем илген. Ал суунун жана күндүн кубаты менен иштөөчү сааттарды да жасаган. Батперек жасап, ага фонариктерди тагып, аны түн ичинде учурган. Булар кийинки илимий иши үчүн практика болгон. Сүрөт тартып, ыр да жазып көргөн.

Ньютондун энеси 1656-жылы күйөөсү менен ажырашып, Вульсторпко үч баласы менен көчүп келет да, 15 жашар уулун өзүнө жардамчы кылып алат. Уулун чарбачылыкка үйрөтүү максатында ар ишемби сайын кызматкери менен базарга жиберип турат. Бирок Ньютондун соодага таптакыр шыгы жок болгон. Кызматкерди базарга жиберип, өзү энесине көрүнбөй тамдын үстүнө чыгып алып китеп окуп же кыялданып отура берүүчү. Бир жолу ал кызматкер Ньютондун бактын арасына отуруп алып кандайдыр бир математикалык эсепти зор кызыгуу менен чыгарып жатканын байкап калат. Буга аябай таң калган кызматкер, баласынын окуусун улантышына тоскоол болбошун айтып, Ньютондун энесин эптеп жатып көндүрөт.

Ошентип энеси макул болгондон кийин 1661-жылы Кембридж шаарындагы университетке өтөт. Ал бул жерде студенттен профессорго чейинки жолду басып өткөн. Ушул жерде улуу илимий ачылыш болгон “Натуралдык философиянын математикалык башталышы” деген эмгегин жазды, бардык улуу ачылыштарын жасады.

Ньютон алгачкы илимий даражага ээ болгон 1665-жылы Кембриджде чума тарап, Ньютон Вульстропко келет. Кийинчерээк Ньютондун кагаздарынын ичинен мындай жазуу табылган: “Ошол жылы мен Айдын орбитасына чейин камтыган бүткүл дүйнөлүк тартылуу жөнүндө ойлой баштадым… Ушунун баары чума менен ооруган 1665-66-жылдары болду, мен ошол убакта математика жана философия жөнүндө кийинкиге караганда көп ойлончумун”.

Ньютон чумадан айыгып, кайра Кембриджге келгенден кийин математика, механика, оптика боюнча өтө катуу иштеген. 1668-жылы телескоп-рефлектор жасап, аны менен Юпитер жана Чолпон планеталарын байкаган. Ошол эле жылдары бүткүл дүйнөлүк тартылуу законун, механиканын закондорун, интегралдык жана дифференциалдык эсептөөлөрдү жана башка илимий жаңылыктарды ачкан, асман механикасын негиздеген. “Оптика”, “Тегеректин квадратурасы жөнүндө талкуу”, “Негиздер” ж.б. залкар эмгектерин жазган. Күчтүн бирдиги (Н) анын ысымы менен аталган. 1699-жылы Париж ИА мүчөсү, 1672-жылы Лондон королдук коомунун мүчөсү, 1703-жылы ошол коомдун президенти болуп шайланган.

И.Ньютон өтө жөнөкөй, мээрман адам болгон. Студенттердин окуусуна жардамдашып, аларга акча да берип турчу экен.

И.Ньютон 1727-жылы 31-мартта Кенсингтондо каза болгон. Ал өзүнүн илимдеги орду жөнүндө “мен өзүмдү деңиз жээгинде ойноп отурган балага окшоштурам…” деген экен.

Ысмайыл КАДЫРОВ

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *