Карасөз

Боргул (аңгеме)

Тузик (аңгеме)

Эсимде (эскерүү)

Эсимде (уландысы)

Мен билген Салижан Жигитов (эскерүү)

Жигитовдун октой таамай сөздөрүнөн

 


Поэзия

АБИТАЙ МЕНЕН ШАРИПБАЙ ЖӨНҮНДӨ ОДА

I

“Чын. Билем. Өмүр кымбат…
От жагып жылуу үйдө жашайын дейм
чиркин-ай, көмүр кымбат”
деди да Абитайым жатып албай
төштөгү сарайдагы
тезек чапкан чабандарга кезек берип,
алардан арткандарын түк калтырбай
келди да тезек терип,
тепкедей жерди болжоп арадагы
тоодой тезек түшүрдү
түтүн чыкпай томсоргон
төрт бөлмөлүү үйүнө калаадагы.

Күжүрмөн Абитайым
күүлөнүп жана дагы,
куураган отун көрсө талаадагы,
койнунан кол араасын сууруп чыгып,
кыйкаңдап күнү-түнү араалады…

Кыш түшүп, көк түгөнүп,
көк курусун,
кышка деген эт түгөнүп,
киши-кара келе калса жатагына
кызарып бет түгөнүп
куру суу кайнатпастан казанына
ойлонуп көпкө турбай
Абитайым башын кашып,
эбин тапты
эттин да…
отун сатып…

Бул акылым узакка болбостур деп,
отун менен капчыгым толбостур деп,
тоок бакты кукулдатып,
жем ташып талаа-түздөн
тыпылдатып,
көбөйтүп жиберди эле быкылдатып,
кошуналар келчү болду
дарбазасын тыкылдатып:
“Тоокторуң күнү-түн кукулдашып,
корозуңуз кыйкырып там башында,
күйөөм, балам уктабайт
түнү бою
таш төшөнүп жаткансып жамбашына”.

Кошуналар күн сайын кыжылдашып,
көбөйүп баратканда ызылдашып,
кежеңдебей  тынч жүргөн Абитайым
адатынча турду да башын кашып:
Тоокторун туш келди сатты дагы,
бар байлыгын жоготкон соодагердей
баш көтөрбөй бир жума жатты дагы
бир сийгенде бир чака шаркыраткан,
бир ыйынса
бир көчөнүн баш-аягын
балжыраган бок кылып даркыраткан
каңкайган сөөгү эле бар эти кеткен,
“өш!” десең өйдө баспай,
ылдый кеткен,
окшуюп эки көзүн жалдыраткан,
тап берсең тарталактап эси кеткен,
арзан деп бир кунаажын сатып келди
буракка чыгып калган өкүмөттөн.

“Карап тур кандай сонун
уй кылам деп,
Балактап баралына толгон кезде,
сүт менен бир көчөнү суй жыгам” деп,
ыркыйган кунаажынга ырын айтып,
көргөнү келгендерге сырын айтып,
тындырбай жемин берип,
чөбүн берип,
көндүрүп койду арткан нанга дагы,
суу жокто суу ордуна…
карга дагы.

Унутуп жашы кайда,
кары кайда?
Унутуп жанындагы жары кайда?
Ыркыйган кунаажынды
чың семиртти
жанынан чыкпай жүрүп
жарым айда.

Жулунган кунаажыны кыйын чыгып,
мулуңдап мамы кашып,
жүнүн жулуп,
муңканып мөөрөй келсе мурун жулуп,
сүзөнөөк чыкты кургур жаш-карыга,
качанаак чыкты кургур жибин жулуп.

Качырып туш келгенин
челип-сүзүп,
бадал-бакты жөөлөгөн уйга
айланып,
майда чатак килейген
чырга айланып
баратканда жөн билги Абитайым:
“Түшүнөм. Баары кымбат.
Тирүүгө этиң кымбат.
Өлгөнгө кепин кымат.

Алты балам эт сурап ыйлап турса
турамын кантип чыдап?!”
деди да Абитайым
тууй элек туйлаган уюн сатып,
Токмок менен Сокулуктун
мал базарын куюндатып,
беш эчки, он кой алып
таң эрте көздөн далдоо паркка жайып,
түнкүсүн бульвар жаккы бакка жайып,
жайын таптым дегендей
жайдаң этип,
көчөнүн тартибине көндүргөнсүп,
кызыл күйгөн светофордон
айдап өтүп,
кыңылдап обон созуп турган кезде,
көрүнүп
коңшу деген
кокуй көзгө.

Бул сага айыл эмес,
коюңду ары айда деп,
ары айдатып,
бул сага жайыт эмес,
коюңду бери айда деп
бери айдатып,
куугун салып карайлатып,
кудайдын бош жерин да биздики деп
ченеп,
өлчөп,
чек коюп,
карыштатып,
Абитайым кол шилтеп койгон күнү
көрсөтөм деп күчөдү арыз жазып:
“Бул кошуна багам деп койду дешип,
парк, гүлзарды калтырбай сойду дешип,
койлор гүлдү, эчкиси бутак жешип
жайрап калды көчөттөр жаңы тиккен,
куурап калды дарактар кучак жеткис”.

Кошуналар жабылып колун койгон,
арыз күчөп артынан, болуп ойрон…
Жалтайлабай Абитай башын катып,
арыз сөзү сөөгүнө чындап батып,
буга чейин макул деп тоогун сатып,
буга чейин макул деп уюн сатып
ыкка көнгөн андагы Абитайым
бопоросун тартты да бурулдатып,
келген жоону сүргөндөй зырылдатып,
жини кайнап,
көзүндө
каны кайнап,
коруп турган паркына малын айдап:
“Гүлзарыңды, паркыңды жайыт кылам,
аллеяңды, бульварды чабык кылам,
оңурайган туннелди ороо кылам,
аңырайган аянтты короо кылам,
кой багам, эчки багам, жылкы багам,
эт сатам, чучук жасайм, быштак кылам,
колтугуна атыр сепкен бул шаарыңды
кык жыттанган коңурсук кыштак кылам”
деп ошентип
оозун жыйып алгычакты,
үч милийса кирип келди
аңгычакты.

“Газонду тебелетип,
гүлдөрдү  көмөлөтүп,
кой жайыпсың
парктан паркка тегеретип,
айып пул төлөйсүң деп кол койдуруп,
кеткенде жемелешип,
кабыргасы кайышып каскагына,
күпүлдөгөн Абитай туруп берди
шылдың болуп кошуна жаш-карыга.

Унчукпай турду дагы…
аягында
жулунуп сөз сүйлөдү аялына:
“Күнөөнүн баары сенде!
Же менде диплом жок,
же менде жөлөп-таяр “икром” жок.
Шаарыңдын тилин билбейм,
заводдун жумушун кой,
бир буроо бурагыдай
билим билбейм.
Шаардан кетпейм дейсиң,
айылга көчпөйм дейсиң.
Айыл муздак, шаар жылуу,
шаарда өскөм дейсиң.
Жаа бою качасың сен
жакпайт деп айыл-кыштак,
балдарымдын айласын
таппай турам,
болбосо көчөт элем,
бир өзүңдү шаарга жалгыз тыштап!”
Сиркеси суу көтөрбөй  жүрдү Абит,
коңшулардын арызына көпкө тырчып,
“шаарыңды урдум!” деген
туңгуюк туюк сезим
күндө курчуп,
“Э-эх иттер” деген өңдүү
ээрдин тиштеп,
тилин кырчып,
маң болуп башын мыкчып,
мал багам деген ойдон
майтарылбас
Абитайым
тайып турду,
калалбай көңүл тынчып,
канткенде
төлөймүн деп
айып пулду,
тыбырап тынч алалбай,
алдыга
аткан огу
артына кайып турду!

II
Айылдык Шарипбайым,
компьютер деген менен кошоктошуп,
компьютер эмне “жесе” ошону “жеп”,
компьютер менен жүрөт
кошо оттошуп.

Айылда жүргөн менен
аяк-башын кызыгып карап койбойт,
керилип кетмен чапкан,
чаалыгып чалгы чапкан
жаш-карыны аяп койбойт.
“Айылдык экеним чын,
мал баккан,
эгин эккен
атагым жок,
эгинди көп алдыңбы,
төлүңдү кем алдыңбы,
чатагым жок”
дегендей пейил менен
коюңду көргүсү жок,
уюңду уккусу жок,
сууң менен иши жок арыктагы,
чөбүң менен иши жок чабыктагы,
а бирок башка жыйган билим менен
айыл үчүн
ал бир дөө
тарыхтагы.

Сайраган саясаттан
Шарипбайга
айылда кишиси жок
каяша айткан.
Ал окуя андай болгон,
бул окуя мындай болгон –
талдап турат
алакандай айылыңды
тизелетээр,
бүт дүйнөнүн тамырын кармап турат.

Айылда кой кайтарган,
уй баккан боз балдарга,
колоктоп арак ичкен
бош балдарга,
компьютер үйрөтө албай,
“зээни жок, акмагым” деп,
“ай, ушу жаштарың” деп,
техниканын тилинде
сүйлөтө албай,
бээ байлап, кымыз бышып,
жер айдап аштык эгип,
жай-кышы жумуш кызып
ой-тоодо жүргөндөрдү
чогулта албай,
ысыса котлет жеп,
кызыса квас ичип орустардай,
жанына жан жолотпой
“секрет” деп,
компьютерге жабышып
грант жазып,
интернет деген атты минип алып
күнү-түнү чапкылайт сырактатып.

Компьютердин казанын
кайнатам деп,
акыр түбү айылды сайратам деп.
Кийиз чапан айылды чечиндирип,
костюм-шымчан шаарга
айлантам деп,
көчүгүнөн көтөрсө көтөрүлбөй,
кара жумуш дегенде кан чыгарып,
компьютерге келгенде көтөрүмдөй,
калың малды көргөндө
камчыланып,
ай, ушу айылдыктар
алдыга умтулбаган,
кенебеген
ай, ушу айылдыктар
компьютерден эки алып,
Шарипбайдан жеме жеген,
козголбогон,
кокуй күн,
өзгөрбөгөн
техниканы көргөндө тили буулуп,
жомок айтса жобурап
сөз бербеген…

Шарипбай түшүндү окшойт
акыр бир күн:
“Ээ кемпирим табым жок
такыр бүгүн…
Эгиним да компьютер,
темирим да,
компьютерге байланды
бар байлыгым,
компьютерге байланды
өмүрүм да,
үйдү сатып шаарга кетели дейм,
айыл жакшы,
а бирок
бечели көп,
компьютердин мекени шаар экен,
кана кемпир камынгын көчөлү” деп…

Шарипбай акыл салса,
кемпири башын чайкайт:
“Шаар ысык,
жаман чал,
шаар жакпайт,
шаар ысык,
жаман чал,
шаар кактайт,
шаар түтүн,
жаман чал,
түтүн каптайт,
түтүн каптайт,
жаман чал,
түтүн жакпайт.

Чүйүм, Чүйүм, Чүйүм деп
Чүйдү айтасың,
Чүйгө барсаң үйүң жок,
кимге айтасың?
Качан болсо кыялкеч кебиң жакшы,
кыялданбай шүк отур, Кемин жакшы.

Канча жылы көчөм деп
көчө албадың,
канча жылы кетем деп
кете албадың,
“көчөм”, “кетем” дегендин тарпы чыкты,
жө-өн отургун
жаман чал
айыл жакшы”
деди дагы кемпири каршы чыкты.

Шарипбайдын сөзүнүн курчу калбай,
карап калды кемпирин өмүрүндө
“каапыр кемпир тим тур!”
деп унчугалбай…

III
Ойлор көптүр Шарипбай азыр сенде,
айнектей бычыраган,
топурактай упураган,
өзүңө кел,
бириктирип билимге
жалгаштыргын,
Шарипбай
таңдан кечке
компьютерин чукулаган
айылды амалын таап алмаштыргын.

Арпанын арасында жүгөрүдөй,
адашып жүргөн үчүн
башыңды жерге салба
күнөөлүүдөй,
Шарипбай,
шаарга кел!
Сен өзүң
айылда жашап жүргөн
шаардыксың,
сен өзүң томолонуп
торго түшкөн
чаарчыксың,
Көйкөлгөн шиберге эмес,
күн ээриткен асфальтка
таандыксың.
Убара болбо досум,
алыска жол бошобойт,
айылда кол бошобойт,
шаарга кел.

Балбылдап төбөдөгү
күнү күчөп,
буруксуп тик мордогу
ТЭЦи түтөп,
далысына компьютер асып алган
дардайган шаар күтөт,
шаарга кел.

Жайлоону Жанекке бер
айдоону Айдарга бер,
малыңды Козуга бер,
чабындыны Чотуга бер,
ашканын
жер тырмаган
чалдарга бер.
Кара жумуш дегенде
кара ташты каңтарган
балдарга бер.
Шарипбай шаардыксың,
шаарга кел.

Компьютери жайнаган,
жайлоосу жок,
интернети сайраган,
айдоосу жок,
чөбү жок, сугаты жок,
күндө күчөп чуркаган күлүгү бар,
каруусунда кайраты,
калдайган чоң башында билими бар,
өлүгү бар, тириги бар
шагыраган баш жашайт,
шаарга кел,
ылайы жок, ыйман жок,
ынтымак жок, сыйдан жок
кагыраган таш жашайт,
шаарга кел.

Сен өзүң айылдагы шаардыксың,
оюң оор, кыял учкул
катыңды шаар окуп,
сөзүңдү шаар уксун,
шаарга кел Шарипбай,
шаарга кел.

Абитай,
үйүңдү сат,
айылга кет.
Абитай,
ордуңду тап,
айылга кет.

Алчудай айласын таап акча кылып,
жай-кышы күрөгүңдү тыштабайсың,
бир күнү пакса куюп,
бир күнү бакча кылып
алакандай тамыңдын
айланасын тытмалайсың.

Абитай,
шаар өгөй,
ишиң жүрбөйт,
тонналап
май куйсаң да
отуң күйбөйт,
сен шаарды сүйбөгөндөй
койкоңдогон көйрөң шаар
кой баккан
Абитайым
сени сүйбөйт!

Абитай,
калаабызда канаттуу аз,
касиет көп
өзүңдө
сен билбеген,
Абитай кайрылган канатты жаз,
мейкинге чык
мелтиреп
мелмилдеген.

Абитай,
айылга кет,
жайкалган жайлооңо кет,
көгөргөн көлүңө кет,
көп жылы көзүң каткан чөбүңө кет,
көрүшпөй сагынышкан элиңе кет.

Алдыңа ашың толот,
башыңа бакыт конот,
он коюң миңден ашып,
беш эчкиң беш жүз болот.

Абитай,
көмүскөдөн жарыкка кет,
Абитай,
корук жерден жайыкка кет,
жабыкпай ишиң оңот,
күңгөй-тескей
күтүрөгөн
жайытка кет.

Абитай айылдыксың,
айылга кет,
Шарипбай шаардыксың,
шаарга кел.
Айылды аңгыратпай,
шаарды жалдыратпай,
эки дос
жөнөткүлө жообуңду бат.
Экөөң тең
жайбаракат жата бербей
үйүңдү сат.

Кала электе
жол жабылып,
кар бастырып,
үй өтпөсө акылдашып үйүңөрдү
анан да кемпирлерди
үйгө кошуп алмаштырып,

Шарипбай шаарга кел,
Абитай айылга кет.
Өмүр сүр
сүйүү менен
журтуңду жалгаштырып,
бул өмүр
кайырма жол,
айырма бел,
Абитай айылга кет,
Шарипбай шаарга кел…

 

В.И.ЛЕНИН ЖӨНҮНДӨ ОДА

Бараткандай арга бүтүп,
салалы деп жер менен жексен кылып,
жарга түртүп,
түп көтөрө түбүн копшоп көрүшкөндө
В.И.Ленин козголбоду.
Ары жөөлөп, бери жөөлөп,
жалгыздады, кош колдоду.
Эрегишкен эргулдарың
“ээ, койчу!” деп токтолбоду.

Упуратып чаң басышып,
кытыратып  кар басышып,
жапатырмак аң казышып,
жаагы катуу тилек менен
жаалы күчтүү күрөш менен
“жулам” деген, “кырам” деген
сыйыртмакты салышты
трос менен
салаңдатып көтөрүп кран менен
далдайган эстеликти далбактатып,
жетимиш жыл жүрүшкөндөр ардакташып,
“каңк!” эткизип кара жерге таштаганда
жер огунан чыкчудай калдаң этип,
кайран көсөм жер сүздү далбаң этип.

Жүргөндөр барга байып,
жокко карып,
жүргөндөр айран чалып,
ботко чалып,
күйгөндөр отто калып,
чокто калып,
кулаган эстеликтин көзүн оюп,
“тишин” чагып,
жүргөндөр сүрөтүңдү өпкүлөшүп
колун жулуп, бутун жулуп,
кески менен кескилешип,
барскандап, балталашып,
биринен бири өтүп жанталашып,
тың чыгып бышыгы да,
бучугу да,
жабалактап дөбөтү да, канчыгы да,
күчүгү да,
таш талканы чыккыча талкалашып,
тирүү душман жеңгендей ойрондоруң
түн бир убак тарашты чалкалашып…

Эх, Ильичим, Ильичим,
сырайып сыйга баткан армансызым,
тырайып жинге баткан дармансызым.

Сүрөтүңдү илип алып
чокунгандар каапыр чыгып,
чатына башын тыгып
жер караган коркокторуң
баатыр чыгып,
жибектей шуудур этип
желип-жорткон желиңен
куюн чыгып,
маңкасы куюлгандар кыйын чыгып,
өрттөштү өз тарыхын күлү калбай,
быркырап жансыз дене
“тирүү” калбай,
упурап цемент денең
куюлган кумга айланып,
күбүлгөн цемент башың
калдайган зымга айланып,
жаны жок эстеликтен
өч алганы таңкалтырып
турганымда да бир берен
тракторго сүйрөтүп
сүлү калган кайран денең
таштандыга
ташталды
аңга алпарып…

Эх, Ильичим, Ильичим,
миң миллион жылдар ичи,
кыргыздарым кырылып жоюларда,
чыккан эмес
колун сунуп
колдогон сендей киши.
Кыргызымдын
өйдө тартса жөлөгү да,
ылдый тартса өбөгү,
кыргызымдын
сабат деген,
завод деген,
билим деген
желбиреген желеги!

Эх, Ильичим, Ильичим,
көчүп-конгон кыргызыма
жаркыраган шаар болдуң,
бапыраган айыл болдуң.
Кирпигиңе кар тоңсо да,
мурутуңа муз тоңсо да
кыргыз үчүн бардыгына
кайыл болдуң.

Күчөп иштеп күнү-түн
баркыратып көккө ыргытып жандырдың
кыргызымдын жерге түшкөн үмүтүн.
Эх, Ильичим, Ильичим,
коюу түндө жаткан журтту ойготуп,
мекенине айландырып электрдин,
кыйынмын деп кырданган
далай элге
өчөйгөн кыргызымды
өөдө жөлөп теңештирдиң.

Эх, Ильичим, Ильичим,
миң тогуз жүз он алтынчы жылындагы
кыргыздын кырылганы
эстен кетпейт.
Али да кулагымда
качкан-бозгон элимдин уңулдагы.
Жулуңдаган падыша желдеттери
жапырылган элимдин алдын тороп,
ит аткандай атышкан канга боёп.

Аман калган кыргызым куралы жок,
кара жерге кирерде тура качып,
кайберендей мөңгүгө чыга качып,
көк жалтаң муз жол бербей
учуп өлүп,
бар байлыктан ажырап,
онтоп ооруп,
ачарчылык желкелеп, тузу кемип,
ала-телек кар жаткан күз айында
жансоогалап кул болуп,
күң да болуп,
кирип барган боору таш Кытайыңа.

Эх, Ильичим, Ильичим
көздөп күткөн
Улуу Октябрь таңы атып тарабыңа
Аврора залп берип заманыңа,
дүйнө турду титиреп таманыңда.
Быт-чыт чыгып падыша
тагы кулап,
уйпаланып үн чыкпай тамагынан
убактылуу өкүмөт дагы кулап,
аңтарылып дүнүйө ак жагына,
азап тарткан элимдин бак жагына,
бийлик алган Ильичим чыга келип,
качып-бозгон кыргызды тактады да:
“Какшаал, Кулжа, Турпанда
тилемчилеп,
кул-кутанга айланган Үрүмчүлөп,
кайткын кыргыз жериңе!”
деген сөздү
чабарманы жеткирди сүйүнчүлөп.

Жонун тилип, каруусун тырыштырып,
колундагы куралын жулуп туруп,
кыргыздарды кырышкан желдеттерди
көчүк аарчыр кагаздай бырыштырып,
куугун кандай экенин көрсөттү бейм,
туш тарапка кубалап жиниктирип,
өлгөнү өлдү, тирүүсү жанталашып,
жансоогалап сырактап сыртка качып,
кыргыз кандай боздосо бөтөн жерде
эми аларың боздоду арып-ачып.

Өчүн алып Ала-Тоо, бүт Алайдын,
бурай кармап сакалын Николайдын
суранса да чөк түшүп, жашып дагы
бурчтан бурчка бүрүшүп качып дагы,
эси кеткен Николай эсин жыйбай,
кара жерге кадалып жатып калды,
чыркыратып кыргызды кандай атса,
дал ошондой тырайтып атып салды!

Күн сыяктуу төбөдө кактап турган,
Чүй сыяктуу жайында аптап урган
мээрим, бакыт, жакшылык
келди бизге,
келди Ильич кыргызды
сактап турган.

Эх, Ильичим, Ильичим,
батыракка, байкушка бооруң ачып,
жесил, жетим, жесирге
жыйын курдуң,
ошолордун ичинен кыргызыма
кылым кезип кыйшайбас
үйүн курдуң,
кыргызыма энчилүү өлкө түзүп,
кат тааныттың,
окуттуң,
кийиндирдиң.
Сен кыргызды сүрөдүң “алга!” дедиң,
“Жалкоо кыргыз жан талаш, чамда!” дедиң.

Ай-күн эмес дүркүрөп саат сайын,
улам өргө өйдөлөп
таап жайын,
өстү кыргыз өзүңдүн колуң менен,
өстү кыргыз сен чапкан
жолуң менен!
Бирок, аттиң, өзүмчүл мүнөзүңдү
билген шерлер жайнатып сүрөтүңдү,
аткан таңга карабай,
кечине да,
сенден Кудай жаратты
кудай жок деп
зыян болду кыргызга,
өзүңө да.

Кудай деген Кудай да,
куурап калгыр
кандай пенде Кудайга
теңелем дейт,
Кудайы жок өспөстүр куурайы да,
Кудайы жок жер шары тегеренбейт.

Кечир деймин, Кудайым,
кечир деймин,
бул пенденин катасын көңүлүңөн
көп кармабай айкөл зат
өчүр деймин,
сүт жуугандай агартып бүт дүйнөнү,
кара такты кармабай
кетир деймин,
кечир, Кудай, пендеңди кечир
деймин,
кыргызымды сактаган сообу үчүн,
кыргыздарга жасалган кыянатка
падышага кайтарган жообу үчүн,
түз жолуңда бараткан кыяматка
азап тарткан, кыйнаган оору үчүн
кечир Кудай, Кудайым кечир деймин,
көңүлүңөн бир такты өчүр деймин…

Ким билиптир кыргыздын телчигерин,
көрдүң Теңир кыргыздын өөрчүгөнүн,
кыргызыма, кыргыздай  бакыр элге
бакыт берген бул пенде
кемчилдерин
Кечир Кудай,
Кудайым кечир деймин,
билип-билбей жасаган күнөөлөрүн
көңүлүңөн айкөл зат өчүр деймин.

Токсон жылдай убакыт ашканына
өлгөн дене как болуп катканына
карабастан кара жер койнуна албай
жер үстүндө солдоюп жатканына
кайрым менен карагын
оо Улуу зат,
балким алар, аларың, эгер алар
көмбөйбүз деп кол шилтеп
жаткан болсо,
чындап эле көмүштөн качкан болсо,
оо Улуу зат жол бергин
кыргыз көмөт,
ал тарапта көмүлбөй жаткан Ильич
орус эмес насили кыргыз демек.

Кыркалекей боз үйдү тигет элек,
карашына жулкунган жылкы союп,
карашына булкунган бука союп,
казанбагын кең кылып оёт элек,
“атакелеп!” өкүрүп урмат менен
Басбөлтөккө кадырлап коёт элек…

Эх, кыргызым ээрчибе башкаларды
башка жолу башкадыр
сөгүп, каккан.
Балким алар Ильичтен кордук көрүп,
балким алар Ильичтен зыян тарткан.

Биз башкабыз, биз үчүн Ильич башка,
Ильич атын жазабыз кагаз, ташка,
алтын менен чегелеп өмүр жолун,
акыбыз бар Ильичти урматташка.
Оо кыргызым далдайып оозуң ачпа,
Ильич атын балталап жаткандарга
өз экен деп өпкөлөп бооруң ачпа,
алар башка, биз үчүн Ильич башка,
ушул сөздү асылкеч,
алтын элим
көкүрөктүн төрүнө бекем сакта:
“Алар башка,
биз үчүн Ильич башка!”

Элесине таазим кыл Ильичимдин,
эстелигин сактагын Ильичимдин.
Лениндин атын кой көчөлөргө,
Ленин деп ыр ырда кечелерде.
Ленинди кошуп черт “Ибаратка”,
Лениндин атын бер имаратка.

Кыргыз үчүн улуу сөз Ленин деген
жакшылыкты туюнтат
кыргыз тилде:
бакыт, таалай, ак жолтой,
өмүр деген…

 

БИШКЕК ЖӨНҮНДӨ ОДА

I

Көзүн боёп, бетин боёп
кызыл-тазыл боёк менен,
Ашхабадды, Дүйшөмбүнү
мурдун чүйрүп тоготпогон,
Москванын күзгүсүнө ойсоктоп
карансам деп,
Москванын тарагына суйсалып
тарансам деп,
Алматыга кыр көрсөтүп чоёктогон,
атыр жыт шаар элең

кабары жок коңурсук колоңсодон,
шөлбүрөп эл ичинен,
кабары жок ак дамбал, ыштанынан,
сүйрөлгөн кепичинен,
кара кийим,
паранжы кыздарынан.
Сүйкөнүп кызыл эндик,
бетимайдан,
койкойгон шаар элең анда Бишкек
кабары жок
“шалп!” түкүргөн
көк-жашыл уй шилекей асымайдан.
Кыргызча ката сүйлөп мелтиреген,
орусча сайрап турган,
жүзүмдөй мөлтүрөгөн,
карагаттай кара көзү жайнап турган
он сегизде буралган кыз элең сен,
айланып ак кептердей
асманына
байралып кең Чүйүмдүн
бак-шагына
жабалактап конуп калган
куш элең сен,
ийинине куржун илип
кирип келген ак тамыңа
кыргызыма кучак жайган
кут элең сен.
Тоо суусундай окторулуп,
борборго боюн таштап
шарактаган,
ырчы элең обон созуп,
бийчи элең бийкеч жандап
шалактаган.
Ынтызар элең Бишкек
күнү-түнү китеп тиктеп билим алган.
Илимпоз элең Бишкек
көз айнегиң көзүңө илип алган.
Эмгекчил элең Бишкек
эки жеңин карууга түрүп алган.
Кер мурут жигит элең
жыйырма беште,
булчуңу таштай каткан
жулкунуп жумуш десе,
жалкоолукту, ыкшоолукту
таштай качкан.
Чыдамкай, чыйрак элең
өлчүдөй өпкө кагып күйүкпөгөн,
карылуу колуң тийсе курулушка
жапыс там жарым түндө бийиктеген.
Колуңан темир ээрип,
таш жарылып,
кара жер карды чыгып
аңтарылып,
күжүрмөн элең Бишкек, күнү-түнү
тоодой иш тоскоолу жок аткарылып.
Таза элең, кылдат элең
кыл жатпаган,
көөлгүп көпкөк элең көгүш көлдөй,
көңүлчөөк элең Бишкек
кылчактаган
койнуңа сүйүү түнөп периштедей.
Кырданган кыргыз элең, орус элең,
дулдуйган дуңгул мүнөз дунган элең.
Күндүзгү кыйшактаган
кыйшыктарды,
түнкүсүн түздөп турган
хулиган элең.
Намыскөй элең Бишкек,
баш калаалык.
наркы жок шүмшүктөрдү
тизип турган,
соройгон сойку көрсөң
чачтан алып,
өкүртүп өпкө-боорун үзүп турган.
Сен азыр өзгөргөнсүң,
сен азыр өчкөн боёк,
өчкөн өңсүң…
Жакшыңа сүйүнөөрдө
жалын уруп жаманыңан,
чыгалбай бийик өргө
кан шүүшүндөйт
жылаңайлак айнек тилген
таманыңан…
Сен азыр кароосу жок
үйгө окшошуп,
сен азыр башаламан
бийге окшошуп,
төрүңдү түркүн келгин ээлеп алган
карасы, сарысы да, жымшыгы да,
каңгыган канчыгы да,
кызыл көз кырсыгы да.
“Бул жердин кожоюну
мына, биз деп!”
“Каңк!” эткизип кадап турар
муштумун тумшугуна
намыскөй жигитиң жок
азыр Бишкек!
Түбү бузук түн жамынып келишкендер
түз сооданын түбүн жулуп
тендер дешип,
талкалап жатат алар көмүскөдө:
“Ал эми, сен көр” дешип, “мен көр” дешип,
“Казан түп калтырбастан көмкөр” дешип.
Тим жаткан катындары эркек минип:
“Болду эми, биз чыгабыз!
Гендер!” дешип…
Эх, Бишкек сен чынында жөнтөк элең,
жамандын жанын алган тентек элең,
камчысын бүктөй кармап тескеп турган
тартипти бек сактаган эркек элең!
Сен азыр кимсиң билбейм?
Тескери сийгендерди
тескеп турар бир жан барбы?
Көк жалдар, намыскөйлөр кайда кеткен?
Сойку саткан соодагерге
айланганбы хулигандарың?
Ээгиңде эки тал сакалың бар,
аның да бириге албай бириндеген,
колуңда бокалың бар,
көзүңдүн асты мүшөк ириңдеген.
Шайың жок түбүн тескеп, тергегенге,
шайың жок жылуу жатып тердегенге,
Кайгыдан кабагың муз, карың калың
төр жагың жашыл кымкап тоо жазданып,
этегиң таштандыга малынганын
карап туруп өзүмчө таң каламын:
төрүндө көк суу ташып, бүркүт учуп,
таштандыга басылган тең калаанын
этек жагы каркылдап “карга базар”,–
тарп талашып салпактайт каргаларың…
Бишкегим,
көлөчүң чеч, этегиң жый
миң-миллион какшанып суранамын,
көчөлөп жүргөн сойку кыздарың тый!

Сербейген сакалыңды тегиздегин,
саргайып бараткансыйт
жашыл ыраң, көгүш өңүң.
Суу салгын арыгыңа,
кан жүгүрт тамырыңа.
Шымыңды кий, кемселиң кий,
ата-бабаң тапкан кийим,
калпагың кий.
Кылкылдаган калың калк арасында
кыргызча кийим менен
каршы эмесмин
жыгылсаң намазыңа.
Урматтап улууларды,
ызааттап кичүүлөрдү,
өстүргүн ыймандуу сулууларды,
буура сан жигиттерди,
өңгөчүң тартмак түгүл өлүп кетсин,
өзүңөн тазалап сал
өчөйгөн өңү бузук чириктерди.
Таразасын талкалай теп
таалайсыз тендериңдин,
чынжырын үзө тепкин
үксүйгөн гендериңдин,
жоготкун ыпласты,
жайылткын жакшылыкты,
желпилдеп жеңил болбой,
жеңип өт каршылыкты!..

II
Жүрөгүңдү, жүлүнүңдү жарып өтчү
мен канчалык айтпайын таарынычты,
Бишкегим кандан бүткөн,
Бишкегим жандан бүткөн
жалгыз шаарым
мен сени жакшы көрөм кандай болбо,
мейли сен чачылып жат чаңдак жолдо,
мейли сен бузулуп жат жайдак жерде,
карабайм күрөндүңө, таштандыңа,
сен менин жалгыз шаарым мактангыдай,
сен менин жалгыз күнүм кактангыдай,
сен менин ай-жылдызым жарык чачкан,
сен менин өзөнүмсүң толуп-ташкан,
сен менин жан биргемсиң колтукташкан.
Мен сенин бардык албан жеңишиңе,
кол чабам, тура калып ураалаймын.
Мен сенин миң-миллиард жемишиңе
жүрөк толкуп чын дилимен кубанамын.
Жаркыган маанай күтүп жайдаңдаган,
токтоосуз бийиң бийлеп тайраңдаган,
тонналаган күлкү төгөм хахалаган,
мен сенин миң миллион өксүгүңө
көлдөтүп көз жаш төгөм чакалаган…

Бишкегим калың чөптүн арасында
койкоюп бүрүн ачкан жалгыз гүлүм,
Бишкегим, калың малдын арасында
каркайган карааны зор жалгыз пилим,
тамырым терең сайып сенде калдым
Бишкегим жүрөктөшүм, жалгыз пирим!
Бишкегим сенин ыйың менин ыйым,
Бишкегим сенин күлкүң менин күлкүм,
Бишкегим сенин бийиң менин бийим.
Биз кетсек сен каласың жылуу журтум
урпактар улантышар өмүр жибин…

 

МИГРАНТТАР

Күчүктөй пайда издеген
кыйгач карап,
үзүктөй калың чачын
кыйгач тарап,
дөбөттөй этти карай,
эшектей чөптү карай
жулкунган заман келди.

Жондуулар жымыңдаган,
кыйындар кымыңдаган,
түлкүлөр жалпактаган,
коркоктор жалтактаган,
карыздуулар карыз издеп
каргадай күнү-түнү салпактаган…

Жонуна төрт кишини
карк кылаар аш байланып,
бооруна бир өлкөнү
мерт кылаар таш байланып,
кемшейген кемпирлери улан күткөн,
келишкен жигиттери жубан күткөн,
калжайган карыларын кызга түрткөн,
өзөн-сайда жаз-жайды кышка түрткөн,
өскөн жерде балдарын сыртка түрткөн
заман келди…

Заманың ары болсо, ары бол деп,
бери болсо бери бол деп,
заманың бөрү болсо, бөрү бол деп,
Мекенге жатып албай догун артып,
турмуштун запкысын жеп,
корун тартып
жаштарың жапжаш күчтүү,
жаштарың алыс-алыс
алыскым жолго түштү.

Мен ага кейибеймин,
кезинде келет алар
ийленген териге окшоп,
чыңалган темирге окшоп,
келет алар,
кеңейтип тар жолуңду,
түшүнүп бар-жогуңду,
келет алар,
замбиректей ок атып
жокчулуктун аңырдай бош оозуна,
тагдырдын шамал урган,
жашоонун жалын урган от оозуна.
Башына ак кебездей акыл жыйып,
боюна чулу чоюн каруу жыйып…

Алдуулардын алдында мөгдөп турган
өз өлкөсүн сүйүнткөнү,
өңгөнү эмес,
өзүм деп дегдеп турган
жону жука өлкөсүн кийинткени
келет алар
толкун жарган кемедей топту жарып,
эшолондой дүкүлдөп дабыш кагып,
лом темирдей сайылып жалкоолукка,
айбалтадай чабылып ыкшоолукка,
жакырчылык дегендин колун жулуп,
кедейчилик дегендин бутун жулуп,
жокчулукту жер менен  жексен кылып,
ысыктын табын алып,
салкындын желин алып,
сулуунун мөлүн алып,
келет алар.
Мөгдөгөн өлкөсүнө
өчпөгөн жарык алып,
келет алар!
Балким болоор канаты кайрылгандар.
Кыйкуулап учалбаган
уядан айрылгандар.
Бөлөк элди элдегендер,
бөлөк жерди жердегендер,
түбөлүк ата-журтка келбегендер,
түбөлүк көздө жашы көлдөгөндөр,
түбөлүк түтөп күйгөн армандары,
туз буюрбай калгандары,
сапарын кар баскандар,
карманаарга тал таппай адашкандар…
Алар аздыр, көптөрү кайтып келээр,
туудай тутуп тууган жер-туурларын.
Күн нурундай тараган уулдарың,
таалай издеп сен үчүн сапар чеккен,
уулдарың өжөр-өктөм,
уулдарың бүркүттөй шаңшып учкан,
карлыгачтай кайкып учкан тегиз менен,
кыйкуулаган турналардай асмандагы,
келишет чардактардай деңиз менен,
уулдарың келгиндей жаз баардагы,
уулдарың – барчындарың,
уулдарың чарчабас чалкарларың,
чоюн жери болот болгон,
чакан өмүр жомок болгон,
Ата-журтун жоготпогон асылдарың
келет баары!
Самолеттой бороздоп асманыңды,
көк добулдай жапырып бак-шагыңды,
эшелондой дүкүлдөп жер үстүндө,
толкун жарып кемедей деңиз менен!
Келишет уулдарың
сен күткөн, сен издеген
жол каратпай келишет каралдылар
ый, жоготуу, кубаныч, жеңиш менен!

 

240 МИЛЛИОН КЫРГЫЗ ЭЛЕК…

Тоңбогон эл элек биз
жан элек жалын өткүс.
Чыңгызды, Түгөлбайды үлгү тутуп,
жашаган Байболу жок, Салымбексиз.

Эл элек зор келечек күтүп турган
эл элек Байкоңурду силкиндирип,
дүйнөнү дүңгүрөтүп учуп турган.
Досу бар казак деген, орус деген,
эл элек энеси бир Союз деген,
келечекке бет алган ракет минип,
келечекке бет алган поюз менен.
Жакалашып миң кылымдык турмуш менен,
эл элек 240 миллион кыргыз деген.

Жемсөөсүнө жарылгыча жем шыкаган тогу да жок,
ыркыйып баспай калган жогу да жок,
биз анда бай-кедейсиз тегиз элек,
биз анда чөбөт болуп чөгүп жатпай,
толкуну тоо ураткан деңиз элек!

Алакандай каты менен Атакенин:
жерибиз алакандай аз экенин,
элибиз көз ачалек “жаш” экенин
айтпай туруп,
кыйкырып кылыч шилтеп,
бакырып бир мылтыкты атпай туруп
пейлибизди, нээтибизди салган элек,
кезинде Чыңгызханың жетпей калган
уч-кыйырсыз мейкинди алган элек.

Элүү жылдын ичинде аттан ыргып,
ракетага мингенбиз Айга деген,
океаның, деңизиң кулдук уруп,
токоюбуз бар эле Тайга деген.
Мунайыбыз бар эле агып турган,
газ-отубуз бар эле жанып турган,
паравозу буркулдап тегиздеги,
параходу үн салып деңиздеги,
алтыныбыз бар эле быгып жаткан,
акак таштар бар эле тунуп жаткан.
Маанайы ачык мантыккан эл элек биз
өнө боюн Азияга артып коюп,
эки бутун Европага сунуп жаткан.

Момолойдой момпоюп чыйпылдабай,
жоо качырган сүр элек, добуш элек,
жетимиш жыл жериңди титиреткен
240 миллион чекир көз орус элек.
Асман-жериң аралаш жылдыз элек,
жер шарынын жарымын каптап жаткан.
240 миллион кызылдай кыргыз элек,
240 миллион жанбирге казак элек.
Достошконго дос  элек койну жылуу,
касташканды “каңк!” урган азап элек.
Бир миллиард Кытайды чекеге чаап,
Америкаңды коколоп жашайт элек.

Күч бар эле күржүйгөн, акылы бар,
акыл-эстүү, ардактуу кол башы бар,
жалбырактын арасын ракет ээлеп,
ороосунда очойгон бомбасы бар
кыргыз деген эл элек “кыңк” эттирбес,
кыргыз деген эл элек колдоосу бар.

Бул тарабым пахтазар Араваным,
тигил жагым суу баскан Магаданым.
Кушка деген жеримдин кумун кечип,
Сибиримдин шиберин араладым…

Оо мен анда зор элем, күчтүү элем,
Оо мен анда өткүр да, учтуу элем.
Досторума кебездей жумшак элем,
душманыма темирдей муштум элем.

Оо ал кезде жок эле кара баскан,
Короосуна короосу короолошкон,
ниетине ниети аралашкан,
жарма ичишип, эт жешип, куда түшкөн,
биз тарыхты үйрөнүп Гумилёвдон,
кыргыз тилин окудук Юдахинден.
Тараганбыз бир журттан, очоктон биз
240 миллион кылыччан кыргыз элек,
кыйла жерди арылтып тозоктон биз,
капыс келген фашистти жөө кубалап,
Европанын жарымын бошотконбуз.

Китеп түшпөй колунан окуп турган,
килем түшпөй колунан токуп турган,
өзүм дебей элим деп тапкан ашын
ортодогу байлыкка кошуп турган,
тар аймакка думукпай каалаганда
тоо-талаага, деңизге көчүп турган,

майда-чоңун тең санап короңдотпой
дүнүйөлүк маселе чечип турган,
240 миллион кырылгыс кыргыз элек
токой болуп тоо-түздө өсүп турган,
240 миллион сары баш орус элек
азыркыдай чыйылдап четте калбай,
дүнүйөңдү дүң жарган добуш элек,
ниеттешке мемиреп тийген күндөй
кара ниетке катылган согуш элек.

Бир тууган да, киндиктеш жолдош элек,
азыркыдай сороюп жалгыз калбай
бир муштумга түйүлгөн он беш элек,
тап бергенди талкалап сойгон элек
кара ташты камырдай ойгон элек,
кара жерди күл кылган ойрон элек…

Караан калгыр кай шамал сокту бизге,
кең дүнүйө жылмышып бутубуздан
калды жалгыз кенедей кокту бизге,
элге айландык кедейген, кичирейген,
белге айландык шайы жок бүкүрөйгөн,
айбаты жок, баягы кайраты жок,
жер караган эл болдук үтүрөйгөн.

Ленин жок, кеменгер Сталин жок,
байлык бизди башкарды мисирейген,
демократия тескеди итирейген.

Оо кыргызым арман күч албан элек,
балбан элек дос-душман ардактаган,
тескей элек жайкысын күн жатпаган,
күңгөй элек кышкысын кар жатпаган.

Деңиз кайда толкуну ороп турган?
Мухит кайда балыгы тороп турган?
Мунай кайда биз үчүн короп турган?
Кум учурган чөл кайда, Тайга кайда
Байкоңурду силкинтип баягыдай
учалабы кыргызым айга кайра?

Эх кыргызым, 240 миллион элиң кайда,
17 миллион чарчы км. жериң кайда?

Эх кыргызым, килейген жерди берип,
тапканыңан көп болду жоготконуң.
Тундрадан Бишкекке чейинки жер
муунак-муунак бөлүнүп – чолок болдуң.
Американы коколоп турчу деген
мурда чындык,
бүгүнгө жомок болдуң…

 

* * *

Эх жеңем, кайран жеңем
жаш элең жайнап турган,
казанда этиң бышып,
чөөгүндө кара чайың кайнап турган.

Жароокер жан элең бир, элпек элең,
жаныңда жаткан эриң – менин агам
жанда жок тентек эле.
Ал сага ырыскы да, бакыт дагы,
ал сага кырсык дагы, келтек эле.

Эх жеңем, кайран жеңем,
турмушуң чыбыры жок мелтиреген,
күтүүсүз күү-шаа түшүп толкуп анан,
таалайың «булт» деп качып колтугуңан,
тумчугуп турду жаның төрт бөлүнүп,
турмуштун тогоосу жок толкунунан.

Күтүүсүз эриң өлдү.
Жөн өлбөй дагы экини ала жатып,
уясыз куш өңдөнүп чырылдадың
чиедей үч балаңды ала качып.

Өрт кетип бир кырсыктын учкунунан,
чыгалбай тагдыр-чынжыр туткунунан
таалайың талкаланды быт-чытынан,
тарсылдап тагдыр огу туш-тушуңан.

Урадың, упурандың ылдый көздөп,
куладың, кулаган жер кургуй көздөп.
Жоголуп «жакшы» деген, «келди» деген,
жарышып турду сөздөр «кетти» деген,
жарышып турду сөздөр «өлдү» деген,
жыгылдың жер кучактап өксөп-өксөп.

Жарыктан атаң өттү аска-зоодой,
артынан агаң өлдү аскар тоодой,
мезгилсиз энең кетти, эжең кетти,
ажалдын күнү бүтпөй аңдып жоодой.

Эх жеңем, кайран жеңем, асыл жеңем,
азайып турдуң улам чет-четинен.
«Балаң өлдү!» дегенде бир бакырып,
куладың кара жерге эт-бетиңен.

Дүйнөнүн тез өзгөрүп өңү-түсү,
өмүрдүн түштү сага муздак күзү,
ороду оору сени жөө тумандай,
оорлоп жерге басты тагдыр тузу.

Отундай сууда калган тутаналбай,
сулк жаттың соо деген бир мүчөң калбай,
карарган бутуң кести, колуң кести,
куураган карт даракты бутагандай.

Көмүштү кол-бутуңду көч-көчүнөн,
жыгылдың бул жолу да эт-бетиңен.
Жакындарың узатып, аттиң анан
сен өзүңдү узаттың чет-четинен…

…Эх жеңем, кайран жеңем
жаш элең жайнап турган,
казанда этиң бышып,
чөөгүндө кара чайың кайнап турган…

 

ЭХ, ДУШМАН, ДУШМАН…

Күрөштөн күйүкпөгөн,
Кармаштан тажабаган
Эх, душман, душман, душман…
Дуулдайт душмандарың,
этектен жерге тартат
көкөлөп учкандарын…

кургакты сууга сүйрөйт
момунду чууга сүйрөйт,
жайыкты өргө карай,
жарыкты көргө карай…

Эх, душман, душман, душман…
жер өрттөп, ордо бузган,
кыйындын жолун бууган
келаткан жолун улап.
Сен ичкен дайра соолуйт,
сен кечкен деңиз какшыйт,
сен чыккан тоолор урайт…

Тынч элге түйшүксүң сен,
түз жолго кыйшыксың сен,
ташсың сен так төбөдө
салаңдап токтоп турчу,
ташсың сен, жерге батып
тап жылбай кектеп турчу,
куураган куурайсың сен,
тикчийген тикенсиң сен –
кеч күздө өрттөп турчу…

Эх, душман, душман, душман…
амал бир, өңүң бөлөк,
карыды нечен пенде
кайгыда башын жөлөп…

Баатырлар туулганда
туулдуң каршысында:
жакшыга – келекедей,
жарыкка – көлөкөдөй…

Эх, душман, душман, душман…
алдууга азапсың сен,
алсызга чатаксың сен,
арсызга атаксың сен
айбанга конуш болдуң,
акмакка добуш болдуң.
Кедейген мушташ элең,
килейген Согуш болдуң…

 

ТҮРМӨДӨ

Темир, темир…
Темир эшик шалдыраган.
Темирдей муздак өмүр,
муздак көз жалдыраган.

Бүтүйгөн тар терезе,
бүлбүлдөп жарык кирет.
Аба  ным, арман толгойт,
айкырып ийгиң келет,
кыйкырып ийгиң келет…

 

ЧАЛ

Эх, десең, кыйын экен, кыйын экен…
Бул өмүрүң, бөлүнгөн тең экиге,
ортосунда көрүнбөс узун парда,
Эх, десең, кыйын экен, кыйын экен…
мейли жаан, мейли карда,
кыйын болду калжайган мобул чалга.

Саманын калтыргандай ажыратып,
буудайын алышкандай оруп туруп.
Узак жыл чаап келип татыратып
сүмбөдөй бу күлүктү зоруктуруп
ташташты карыганда арман десе,
калчылдап каруусу жок калган кезде.

Ал дайым аман калып келген эле
ажалдын торун жайган тозотунан,
кырсыктын аңдып аткан кош оозунан,
тагдырдын таш кулаган тар жолунан,
жашоонун жалын урган от оозунан.

Эх, чалым, кайран чалым, кайран десе,
жүгүнүп турар элең жумуш десе,
жүгүрүп турар элең майрам десе,
өлкөң жок, күчүң алып мактап турган.
кемпир жок маңдайыңда маяна деп,
кемпир жок маңдайыңда какшап турган.

Эх, чалым, кайран чалым, кайран десе,
чайың жок дасторкондо ысык ууртам,
үйүң жок асты калың, жылуу жууркан,
күбүлдүң айнек сымал жайнап туруп,
тымыдың чайнек сымал кайнап туруп.

Калжайган кайран чалым тиши түшкөн,
шалдайган кайран чалым иши күткөн,
түлөгөн тумак кийип төбөсүнө,
өтпөгөн орден тагып жакасына
токсондун корун тартып жашап жатат,
тагдырдан өмүр алып жазасына.

Эх, чалым, кайран чалым, кайран десе,
дененин сөөгүн алып, этин тыштап,
өмүрдүн улам катаал кышын кыштап,
өмүрдүн туз уюган түбүн шыпкап,
муздаган өмүрүнө соңуркабай,
муш жеген Момун чалдай…
муңканган Момун чалдай турат муздап…

 

* * *

Акжоолукчан Айлык деген аялдан,
байжоолукчан Байлык деген аялга
кеткен өңдүү, кеткен элем
кедейликтин жибин үзүп…

Байжоолукчан Байлыктын айлынан мен:
үй көрдүм күн караган терезеси,
булут көрдүм жер караган көлөкөсү…

Адам көп ал тарапта колдошпогон,
акылдуу агалар көп ал тарапта
Кырсыктай адам менен
жолдош болгон.

Байжоолукчан Байлыктын
айлынан мен:
аппак гүлүн жаадырган алма көрдүм,
жашыл шибер жайкалган
шалбаа көрдүм,
айдың талаа ыңкыган эгин көрдүм,
алтын нурлар эгинге төгүлгөнүн…

Байжоолукчан Байлыктын
айлынан мен:
колдоосу зор бейиштей дүйнө көрдүм,
кордугу көр тозоктой түрмө көрдүм…

…абийир деген ал жакта чымчык экен,
адам деген ал жакта Кырсык экен…

 

* * *

Кездер болот кичирейген…
дуулдап көчүп турган кептен дагы,
дүркүрөп өсүп турган чөптөн дагы,
доңуздай достон дагы,
дулдуйган душмандан да…

…ээ кылбай жулуп кеткен
байлыктан да,
жуулбай үч жыл бою колун аарчып,
үстү-үстүнө үйүп кеткен майлыктан да,

башына барскан жеп,
жепирейип жерге кирген казыктан да,
тогуз жолу толгонгон
томолок баш кашыктан да,

чымындан, чиркейден, чаңдан дагы,
чамасыз чалдан дагы,
ириңи толуп турган жарадан да,
иттиги ашып турган жалаадан да…
кичирейген кездер болот,
болот кездер кичирейген…

Деңиздей достор сени эстебеген,
деңиздей достон душман толкун жасап,
өгүздөй толкунунан төшкө жеген,
кайыктай какжыраган жээктеги,
көз-жаштай көздөн аккан ээктеги,
кум дагы кур балыктай куйругун чаап,
чыңырып чынын айтпай сөөктөгү,
чымындай жанын уучтап
турган жалгыз…
Кездер болот кичирейген,
болот кездер кичирейген…

Тагдырда – талаасынан көч өтпөгөн.
Жалаада – көчөсүнөн сөз өтпөгөн.
Тегизде – чаң-тозоңу сапырылган,
Деңизде – толкун жээкке атырылган.
…кездер болот кичирейген,
болот кездер кичирейген…

 

* * *

Эх, досум баарын көрдүк,
баарын көрдүк…
Бүгүн күн начар болсо, эртең дурус,
тагдырдын таразасы оош-кыйыш.

Бүгүн – терс, эртең балким оң болмогу,
бүгүн – жок, эртең балким бар болмогу,
тагдырдын ташы – салмак, түбү  –  чыдам,
чоң жолго чыгат адам тар жолдогу.

Душмандын начары жок, кыйыны аз,
дуулдап тийген душман ойрон болду.
чабуулду койгон менен билбегендир,
чабуулдан кийин кайра коргонгонду.

Эх, досум, баарын көрдүк,
баарын көрдүк…
тагдырдын майдай жибип,
тоң болгонун,
күзгүдөй тегиз достор ор болгонун,
бейиштей багын издеп чиркин өмүр,
тозоктой жерге түшүп кор болгонун…

Эх, досум, баарын көрдүк,
баарын көрдүк…
жыргалын, бейишин да, азабын да,
бандитин, бечелин да, чатагын да,
начардын ырыскысы этке айланып,
кыйындын кайнап жатат казанында…
болбостур кайгырганга, каткырганга,
болбостур жашыганга, жаш алганга…

…Замандын карап бүркөө булуттарын,
замандын түрүн көрүп буюкпадым.
Замандын төгөөр бир күн жылуу жааны,
Замандын түшөөр бир күн тунук кары.

Эх, досум, баарын көрдүк,
баарын көрдүк.
Бүтүндүн баркын билдим сынганымда,
Тазанын баркын билдим тунганымда.
Эх, десең, өмүр өлчөм, тагдыр татаал,
Чаалыкпай жер айланып турганында.

 

* * *

Бери кара,
оо досум, бери кара.
Башка салса баарына көнөт адам.
Муз үстүндө тарбайып тамыр жайып,
ак мамыкта калжайып өлөт адам.
Суу үстүндө дардайып чабак уруп,
кара жерге “кур-р” этип чөгөт адам.

Анын баарын айла жок ойлобоско,
ойдун артын арга жок улабаска.
Аксаң эгер айлаң жок сойлобоско,
жаасаң эгер айлаң жок кулабаска.

Адам гана тик басат чынын айтсак,
жан бүткөндүн бардыгы төрт аяктайт.
Адам гана жыргалын эрте баштап,
адам гана азабын кеч аяктайт…

 

* * *

Досум сен бери кара, бөлөкмүн мен,
мен азыр көп адамдын баркын билип,
мен азыр аз адамга жөлөкмүн мен.

Эчен жыл асман-жерим аңтарылып,
эчен жыл асты-үстүнөн ажал көчкөн.
Эчен жыл куюн ороп, чаң сапырып,
эчен жыл кар боройлоп, жамгыр төккөн.
Эх, аттиң, көп досторум айбан дешсе,
айбыгам мен аларды адам дештен.

Мен азыр көздөрүнө жаш айланган,
мен азыр көкүрөгү таш байланган,
досум деп эт-бетинен жыгылбаган,
досум деп отко түшүп чырылдаган,
көмүрдөй күйгөндөрдөн ак издеген,
куу такыр, кумдуу чөлдөн бак издеген,
ай чыкпас көрдөй түндөн күн издеген,
ары жок акмактардан чын издеген,
томсоргон кемегеден тап издеген
жан эмесмин!
Сыртыман жаз күнүндөй
жадырайып,
ичинен бороон ойноп, боздоп жүргөн,
өлтүрөр душманына өмүр тилеп,
өлтүрөр душмандарын дос деп жүргөн,
досум мен баягыдай жан эмесмин,
досум мен жакшыларга жок эмесмин,
досум мен сендейлерге бар эмесмин.
Мен сага толук дагы бош эмесмин,
мен сага душман дагы, дос эмесмин.

 

* * *

Түтүн, ыш кафелерде.
Акча, кыз казинодо.
Реклама көчөлөрдө.
Ресторан. Ачкыл вино.

Үйлөрдө заңгыраган
олигарх кекирейген.
Театр аңгыраган,
музейлер жепирейген.

Кыйкырык, ураан-сүрөөн
ресторан катар-катар,
каякка бурулбагын
кайнаган базар, базар.

Аялдар көлөш кийген,
жаш балдар тачки түрткөн,
таксилер киши күткөн,
куюн-чаң сапырылган,
кайырчы колун сунган,
кексе чал какырынган,
алуучу кыжылдашкан,
сатуучу атырылган.

Тамеки. “Көзүр кыздар”.
Суусаган бак-дарактар.
Кыйшайган отургучтар.
Кызымтал жаш манаптар.

Машина кыйма-чийме,
көчө тар, батпай калган.
Митинги, пикет күндө.
Көмүскө акча айланган.

Кеч бешим. Түн көшөгө.
“Карк!” этет ала карга.
Бөлөкмүн бул көчөгө,
чоочунмун ушул шаарга.

 

ГАЛСТУК

– Тагындым, – дейт – бул итти жаштайыман,
көңүл эргип өмүрдүн жаз-жайында,
желбиретип басканда жүрөк толкуп,
галустугум көк баркыт, ак шайыдан,
галустугум тик муштум салаңдаган,
галустугум курч канжар жалаңдаган,
жеп-ичкендер капилет кирип келсем
галустугум карашып алаңдаган.

Галустукчан отурдум ак сарайда,
сыйын көрүп желбиреп бакчаларда,
галустукка бошотту үйдүн төрүн,
кезеги жок жол берди акча аларда.

Бир күн Баткен, бир күнү Алайдамын,
бир күн кеңсе, бир күнү сарайдамын,
адамдын да, айбандын жайын тескеп,
үшүн, сүрүн алдым го далайлардын.

Самолетто ыргалып ой учунда,
желбиреди галустук поюзуңда,
жыйындарда чоң залда, вокзалдарда,
Кербен, Аксы, алыскы Чаткалдарда,
уйкусу жок бийлерде, түнкү Ошуңда,
конгрессте, саммитте, симпозиумда,
канжар өңдүү буралып мойнумдагы,
кызыл, жашыл галустук желбиресе
шааниси артып турчу эле тойдун дагы –
деди дагы аксакал сөзүн улап:
– Мына быйыл токсондун төрүндөмүн,
каруу качып, чамасыз өмүрдөмүн,
бардыгынан баш тартып койсом дагы
галустукту таккандан эринбедим,
галустукту чечкенде байкушка окшоп,
галустукту “кийгенде” темирдеймин –
деген сөзү уюду көңүлүмө,
көз чаптырсам азыркы өмүрүнө
каруу да жок, кубат жок, бырыш баскан,
жылтыраган кош көзүн булут баскан,
бүлкүлдөтүп бүйлөсүн, сакалы өскөн,
жан чөнтөгү томпоет курут каткан,
сейрек чачын сербейтип тарабаган,
өнө боюу буруксуйт… карабаган,
карган бука мойнунда үзүк жиптей
галустугу караят салаңдаган.

Ай бечара, галустук май төгүлгөн,
калчылдаган колунан чай төгүлгөн,
каниет деп калтырбай ошого да,
галустугун сүйрөлтүп босогодо,
галустугун сүйрөлтүп төрүндө да,
галустугун чечпестен бараткансыйт
айбат менен кирем деп көрүнө да!

 

* * *

Чындык жетим жери жок бара турган,
калп ээледи дүйнөнү кара туман,
чынчыл деген кишиң да калптан
кошот,
чындык азыр чынчылга чала тууган.

Кайда барба бет алып тарабыңа,
кара туман жол таппай агарууга,
оодарылат океан калптан онтоп,
калптан качып озондойт шамалы да.

Жалган – курал, жалган – ок
чуулдатып,
жалган – дымак, жалган – сөз
шуулдашып,
чындык азыр томсорот жыйындарда
калптар калпка кол чабат дуулдашып.

Чындык дешет чабалдар жанын уучтап,
чындык жалгыз жайын жеп,
кышын кыштап,
учпай калган чымчыктай чындык азыр
ураган шаар чындыгың
күйгөн кыштак…

Акылдуусу, айбаны, майда-чоңу
башын кошуп калп айтат
баары чогуу,
бүт дүйнөнү каптады
караандай калп,
бүт дүйнөнү ороду калптын тору.

Кагылайын жанын жеп калп
айткандар,
кара жамгыр төккөндөй
жалпы айткандар
кара союл калп менен чокуга чаап,
чыркыраган чындыкты жалпайткандар,
жанын жеген жаштары,
карылары
асман сынып айнектей калпыңардан,
араң турат кара жер жарылганы,
карагыла жан-жакты, артыңарды,
токтоткула токтобос калпыңарды
десем кайра күчөдү  мурдагыдан
калп айтпаган калың эл
күч эместей,
калп айтпаган калың эл
журт эместей.

Мейли кедей, мейли бай,
мейли ханы,
калп айткандын биригип
бирге жаны,
омурулса акыркы чындык багы
ооналактап боздогон
чындык үчүн
оодарылып кетчүдөй
жердин шары,
карга “сайрап” каркылдап
бүт дүйнөнү
калчылдаган калп бийлеп
турган чагы…

 

* * *

Кармашкым келбейт чыны –
күндүк өмүр,
кармашпайм деймин бирок
көңүл темир.
Эх, адам кармаш деген жүк артынып,
кармашпай жашаганга
өмүр жеңил.
– Кана чык! Сенби?.. Сенби?..
Алар көптөйт.
Унутсам унуткарбай алар кектейт.
Капилет жолукканда каным
“дүр-р” деп,
кармаштын оту жанып
жалын “дүрт!” дейт.

Көк жалтаң асман тайгак
күн кыңайып,
эңиштеп ээ бербеген өмүр кечтейт,
калтырбай душманыма бир да айып,
бардыгын кечирсем дейм…
өмүр жетпейт!

 

НАЗЫМ ХИКМЕТ

Түбүнөн тыбырчылап
тынч алалбай,
күңгүрөнүп күч алалбай,
күү чалалбай,
мелмилдеп мелүүн желге
азда толкуп,
термелип кемелериң калкып жаткан,
кайыр кош,
кара деңиз чалкып жаткан!

Кайыр кош,
Жерортолук сулуу деңиз,
койнундай ысык жардын
жылуу деңиз.

Кайыр кош,
карагат көз сулуу кыздар,
кайыр кош,
кылыч мурут бозойлорум,
кайкып учкан карлыгачтар,
чардак куштар,
аял төш адырларым,
токойлорум.

Жаз-жайы жаны тынбай
көчүп турган,
Азиядан Европага өтүп турган.
Кемелери көккө аткан түнкү
отторун
кайыр кош,
көзгө ысык , садагасы
тынч Босфорум.

Суналып өнө бою
деңиз бойлой,
суу жууган кең этегин
жыйып койбой,
кыңырылып чыгарган кыштан бугун
кайыр кош,
кеч күүгүмдө бурулдатып
мүштөгүн кере соргон Стамбулум.

Кайыр кош,
таңдагы өмүр, түндөгү өлүм
он беш жыл ак соёдой жаттым соолуп,
аңырдай оозун ачкан түрмөлөрүм.

Кайыр кош,
чайын сунган жапжаш келин,
кайыр кош,
эр көкүрөк, кутман элим.

Колунан түшпөй түбү найза, калкан,
кайыр кош,
күйүтү көп шордуу Балкан!
Качып чыктым караңгыда
калкылдаган кайыкка
жүгүм жүктөп,
шорлоткон капиталисттер өлкөсүнөн,
эңсеткен коммунисттер
өлкөсүнө таалай издеп…
Сен неге карап калдың мени тиктеп?

Бул менмин…
кечээ туткун,
бүгүн качкын,
түрмөдө түтөп жазган Назым Хикмет.

Айтышат түбүң Алтай,
каның кыргыз,
тегиң түрк деп.
Кайталайм
атым Назым,
атам Хикмет.

Кайыгым жылды ордунан
калак “шарп” деп,
тобокел деңиз кезип,
көл кечүүгө,
алдыда бакыт күтөөр
жүзү “жарк” деп,
же өлүм күтөт орус жергесинде.

Кайыр кош,
Мармар көлүм,
Босфор булуң.
Кайыр кош,
касиеттүү Стамбулум,
кылчактап кетиш мага оор болду,
айланып келиш сага
андан кыйын.

Кайыр кош,
бир боор элим,
Стамбулум,
көздө жаш,
колдо калак,
бошойт муунум.
Күйүттүү түтүн чубап түтөйт чылым.
Ай гана көктө сүттөй нурун төгөт,
алыстап түнгө чөктү
Босфор булуң.
Арман күч, “шарп”, “шарп” этип
колдо калак,
арга жок, азгын көңүл,
туюк туюм,
Ата-журт сенде калуу
кандай азап,
Ата-журт сенден кетүү
кандай кыйын…

 

ГЭС КУРАМ ДЕП…
Иним Рахат Рысалиевге

Кургакчылык жылдары көлкүп аккан,
кары калың жылдары мөңкүп аккан.
Түнү бою дөңгөкшүп таш агызган,
төрт аягын сырайтып ат агызган.
Оң жагына бурулса оонап аккан,
сол жагына бурулса жоолап аккан.
Тосмосу бош жерлерден жыра качкан,
тосмосу бек жерлерден тура качкан.
Теңирменти тентек суу таштан ташка
Теңирменти тентек суу кулап аккан.

Тентек сууну жоошутуп чеп курам деп,
тентек сууну чуркатып ГЭС курам деп,
каруусу аз кыргызга ток берем деп,
карайлаган кыргызга от берем деп,
Рахат деген бир иним шымаланып,
тоодой ташты томкоруп кумга айлантып,
кара сазды калдайтып чымга айлантып,
өрдү карай аң казып, бойлоп чыгып,
трубага труба жалгаштырып,
ажыдаардай труба сойлоп чыгып,
сайдын суусун оп тартып жутканында
кирген башын жапан суу жула качып,
бетонуңду теңебей бучкагына,
трубаңа кирбейм деп чыга качып,
мурду менен кум челип, сайга бурган
өңкүлдөгөн өгүздөй ошол сууну
мурунтуктап, кемээчтеп кайра бурган.

Ар тараптан тосмолоп “айда!” дешип,
качкан сууну кубалап “кайда?” дешип,
шайы кеткен жапан суу ыкка көнүп,
шаркырап да, күркүрөп оп тартылып
оозун ачкан труба – нукка көнүп,
мөңкүгөн суу – труба – кош жаңырык,
жапан суубуз карайлап темир сүзүп,
жапан суунун көзүнөн от чагылып,
мүмкүн эмес токтоого, бурулганга,
темир тийип төбөгө, мурунга да
үч чакырым өңкүлдөп чуркап келип,
үч миң киловатт күч менен урунганда,
он тонна трубина чимирилип,
чиркейге да айланып чымынга да,
чубалжыган зымыңа чуркаган ток
кылым боюу эс албай тынымга да
кыргыз эмес жетчүдөй Урумга да!

…Күчүн берип жапан суу ГЭСтен чыгып,
темир сүзгөн кездери эстен чыгып,
каткырышып сайга оонап, ыр ырдашып,
тал-терекке жүгүрүп кудуңдашып,
түн киргенде алтын суу берген күчтөн
лампочкалар жылдыздай жымыңдашып…

Рахат иним чапкылайт улам жаңы
жапан сууну жүгөндөп ГЭС курам деп
кыргызымдын колуна от карматып,
кыргызыма өчпөгөн көз курам деп,
түнүн жоюп жаркырак күн кылам деп,
буудай баскан жерлерин ун кылам деп,
куурай баскан жерлерин гүл кылам деп
күнү-түнү алышып арык менен
чымын-куюн жарышып тарых менен
ал өзүнүн өмүрүн жазып жатат
алтын тамга, мөлтүр суу, жарык менен!

 

* * *

Олтургандай жылуу-жумшак төшөгүндө,
олтурган Барсбектин,
олтурган Чыңгызхандын өзөгүндө.

Ийилип жүгүнүшкөн
ийиктей чимирилип,
күйүкпөй жүгүрүшкөн.

Жаным деген,
кара жаным чабайын ханым деген.
Тартактап ташын ташып,
жалпактап ашын жеген.
Өзөгүндө олтурган ошол душман
өрт чыгарып акыры башын жеген.

Эх, душман,
кубулуп байкалбаган,
кумсаңдап картайбаган.
Жумшаксың, жагымдуусуң
көргөндөр пайпайлаган.

Аласың колу-буттан,
тартасың өтүгүнөн,
оозуна “кулк!” деп кирип,
чыгасың көчүгүнөн.
Тукумсуң балалаган,
жериң жок тарабаган.

Отурасың кеңселерде,
отурасың илимий мекемеде,
ак ордо, хан ордодо,
кайнаган базарларда,
жайнаган кашарларда.

Мезгилдин жаз-жайында
Отурасың тасырайып
ачкыл ичпес
Асанбектин Ак-Сайында,
көк таш минип
Көк-Ойроктун көк сайында.

Асманда, жерде дагы,
токойдо, чөлдө дагы…
Отурасың жайбаракат
жайланышып,
чөп жесе чөбүн жешип,
май жесе майын жешип майланышып.

Отурасың маңдайында,
Оозунда, таңдайында.
Ээгине көлөкөлөп
эбин таап этегинде.
Көргөзбөй көзүн боёп
көзүнүн чечегинде.
Как толтого сайылчу
канжар болоор кезегинде
билинбей олтурасың бүгүн дагы
бир шордуунун өзөгүндө…

 

АЛТЫН БАЛЫК

Чындык бакчу үйүндө чыкчыңдаган,
күлкү бакчу күлдүрүп купшуңдаган,
ый да бакты кезинде шолоктогон,
ит да бакты үйүнө жолотпогон.

Көп нерсени эңседи көңүлүндө,
“күп!” деп кулап бир ирет көк иримге
күмүш балык кармады, бирок аттиң!
Алтын балык жолукпай өмүрүндө
“арман!” деген бир балээ өзөк өрттөп,
өчү бардай өмүрүн кемирүүдө.

Көлчүгүңдү, көлүңдү төгүп көрдү,
океандын түбүнө чөгүп көрдү,
ылай кечти мылгыган, кум сапырды,
жарыбаган жыргалды соруп көрдү,
арылбаган азапты чегип көрдү,
“алтын балык!” дегенде муңдуу карап,
миң тирилип, миң жолу өлүп көрдү,

Жетем деди, акыры алам деди,
жети катар жер болсун табам деди.
Суу аттуунун бардыгын сузуп көрдү,
жер аттуунун бадыгын казып көрдү.
жабылгандын бардыгын ачып көрдү,
үйүлгөндүн бардыгын чачып көрдү,
арзыбаган нерсеге арсалаңдап,
жарыбаган нерсеге жашып келди.

Чындык жүдөп чыкчыйган үйүндөгү,
күлкү жүдөп күйпөйүп сүйүнбөдү,
өзөгүндө ый күчөп шолоктогон,
ити бир күн жоголду жолотпогон.

Жерди жердей кыдырды,
чөлдү чөлдөй,
сууну суудай сыдырды.
көлдү көлдөй…
Көптүн чыкты эсинен акырындап,
же бир тирүү,
болбосо өлдү делбей.

Эки көзү челейди, арыктады,
өмүр бою жол жүрдү, жарытпады,
түркүн түскө кубулду кыялында
бапыраган бай болду, карып дагы…

Өзүм деди, бир өзүм, өзүм деди,
сөөгүн мүлжүп, кызарган этин жеди.
Күмүш балык кармаган элден кетип,
Күмүш шибер толкуган жерден кетип,
алтын бешик айдың жер, элден чыкты,
алтын балык издеген ал ойронуң
көлдөн эмес, өлүгү чөлдөн чыкты,
алтын эмес, аттиң а-а
ал ойронуң
күмүш балык жүрбөгөн жерден чыкты,
балык кармап көрбөгөн элден чыкты.

Кошок айтып жоктогон катыны жок,
кабыргасы кайышаар жакыны жок,
бала да жок, артында байлык да жок,
үйү да жок, үстүндө чатыры жок,
алтын балык жөнүндө жомок баштап,
жомок таштап кетти ал акыры жок…

 

ЖОГОТТУМ

Күн жолуксам күнүндө да,
түн жолуксам түнүндө да:
“Чай ичели, кириң” деген,
сүйүнүчтөн боргулданып
кубанычтан күлүңдөгөн
коё бербей силкилдетип
кош колумду
жүрү деп сүйрөп турган
жоготтум досторумду.

Балык дешип сузушуп суудагыны,
элик дешип кубалап кырдагыны,
колдогу деп кой союп короодогу,
эски деп мурдагыны
жаңыртып тасмал жайган
жоготтум тууганымды.

“Көз ачырбайт күз нөшөрү,
ким келет деп отурамбы,
үйгө кир, жүздөшөлү,
жүрү” – деп эшик ачкан
жоготтум кошунамды.

Жоголду  жылмайган  өң,
жылуу жүз, жылуу колдор.
Жоголду кең пейил эл,
жарык үй,
жарык жолдор.

Жоголду сүйүнүчтөн,
сагынычтан балбаалап
аккан жаштар,
жетем деп күйүгүшкөн,
жоголду ак кептердей кабар алып,
каршы-терши зыпылдап учкан каттар.

Жоголду арзып сүйгөн,
күткөн күндөр,
жоголду аңкаган бак,
айлуу түндөр.
Жоголду зарыккан күн,
жетпеген бут,
жоголду  батперектей байырлаган,
көгүчкөндөй айланып кетпеген кут.

Жоголду жылуу мээрим, мөлтүр сезим,
жоголду коноор үйүм, барар жерим.
Коргондор кыштан, таштан, цемент, темир.
Бош жер жок бут коёрго аралык тар.
Жоголду  ээн көчө, ээсиз талаа,
аркырап арыш керген аралыктар.

Эх десең ызгаар ырдайт, үйүлгөн кар,
аңылдап туш тарабым турат муздап.
Жоголду пейлин чечкен бүтүндөй шаар,
жоголду кучак жайган бүткүл кыштак.

Жоголду   чалкар калаа, айкөл элет,
жоголду каккан жүрөк элеп-желеп.
Кайдасың жаркын өлкө, жылуу мекен?
Кайдасың гүл аңкыган сулуу көчөм?
Көрүнбөйт эшик ачкан бечарам ай,
тунжурайт туш тарабым, үнсүз өтөм,
төшүнө орден таккан ветерандай
кулпудан орден таккан эшиктер көп,
арабдын кыздарындай жүзүн жапкан
паранжалуу калкан капкак терезелер…
Каз-катар сырын бербей зымпыят там,
сереңдеп сыртын салган көлөкөлөр…
Кана, сен, айтчы досум, кимдер күтүп,
келгин деп эшик ачат эми кимдер?!

 

ЧООЧУН ШААР

Түтүн, ыш кафелерде.
Акча, кыз казинодо.
Реклама көчөлөрдө.
Ресторан. Ачкыл вино.

Үйлөрдө заңгыраган
олигарх кекирейген.
Театр аңгыраган,
музейлер жепирейген.

Кыйкырык, ураан-сүрөөн,
ресторан катар-катар,
каякка бурулбагын
кайнаган базар, базар.

Аялдар галош кийген,
жаш балдар тачки түрткөн,
таксилер киши күткөн.
куюн-чаң сапырылган,
кайырчы колун сунган.
кексе чал какырынган.
алуучу кыжылдашкан,
сатуучу атырылган.

Тамеки. “Көзүр кыздар”.
Суусаган бак-дарактар.
Кыйшайган отургучтар.
Кызымтал жаш манаптар.

Машина кыйма-чийме,
көчө тар, батпай калган.
Митинг, пикет күндө,
көмүскө акча айланган.

…Кеч бешим. Түн көшөгө.
“Карк!” этет ала карга.
Бөлөкмүн бул көчөгө,
чоочунмун ушул шаарга.

 

КАЛПЫЧЫЛАР

Чындык жетим жери жок бара турган,
калп ээледи дүйнөнү кара туман,
чынчыл деген кишиң да калптан
кошот,
чындык азыр чынчылга чала тууган.

Кайда барба бет алып тарабыңа,
кара туман жол таппай агарууга,
оодарылат океан калптан онтоп,
калптан качып озондойт шамалы да.

Жалган – курал, жалган – ок
чуулдатып,
жалган – дымак, жалган – сөз
шуулдашып,
чындык азыр томсорот жыйындарда
калптар калпка кол чабат дуулдашып.

Чындык дешет чабалдар жанын уучтап,
чындык жалгыз жайын жеп,
кышын кыштап,
учпай калган чымчыктай чындык азыр
ураган шаар чындыгың
күйгөн кыштак…

Акылдуусу, айбаны, майда-чоңу
башын кошуп калп айтат
баары чогуу,
бүт дүйнөнү каптады
караандай калп,
бүт дүйнөнү ороду калптын тору.

Кагылайын жанын жеп калп
айткандар,
кара жамгыр төккөндөй
жалпы айткандар
кара союл калп менен чокуга чаап,
чыркыраган чындыкты жалпайткандар,
жанын жеген жаштары,
карылары
асман сынып айнектей калпыңардан,
араң турат кара жер жарылганы,
карагыла жан-жакты, артыңарды,
токтоткула токтобос калпыңарды
десем кайра күчөдү  мурдагыдан
калп айтпаган калың эл
күч эместей,
калп айтпаган калың эл
журт эместей.

Мейли кедей, мейли бай,
мейли ханы,
калп айткандын биригип
бирге жаны,
омурулса акыркы чындык багы
ооналактап боздогон
чындык үчүн
оодарылып кетчүдөй
жердин шары,
карга “сайрап” каркылдап
бүт дүйнөнү
калчылдаган калп бийлеп
турган чагы…

 

ӨМҮР ЖЕТПЕЙТ…

Кармашкым келбейт чыны –
күндүк өмүр,
кармашпайм деймин бирок
көңүл темир.

Эх, адам кармаш деген жүк артынып,
кармашпай жашаганга
өмүр жеңил.
– Кана чык! Сенби?.. Сенби?..
Алар көптөйт.
Унутсам унуткарбай алар кектейт.

Капилет жолукканда каным
“дүр-р” деп,
кармаштын оту жанып
жалын “дүрт!” дейт.

Көк жалтаң асман тайгак
күн кыңайып,
эңиштеп ээ бербеген өмүр кечтейт,
калтырбай душманыма бир да айып,
бардыгын кечирсем дейм…
өмүр жетпейт!

 

ЭЛ ЭКЕНБИЗ…

Маанилеп алысын да, чукулун да,
Манас деген ат койгон тукумуна,
Бакай деген ат коюп баласына,
Кошой деген ат коюп урпагына,
Каныкей деп ат коюп кыздарына,
тоодой болгон эл экен майдасы жок,
“Манас!” деген ураанды укканында
маңдайлашкан душмандын
кайраты жок,
маңып, жортуп жок болчу айласы жок.

Эл экенбиз бириндеп бошоп аккыс,
эл экенбиз коркокко кошо баскыс,
Эр Манасты “канкор” деп чын тергесе,
“Чоң жинди” деп түз айткан кошоматсыз.

Эл экенбиз ичим тап үн катпаган,
эл экенбиз купуя тим жатпаган,
айтчы кана, айлакер, акылдуу деп
Коңурбайды кыргыздай ким мактаган?

Арамы жок эл экен – арга барбы?
Ат асылын ким кандай тандабады…
Асмандатып сөз кылат, айтчы, кимдер,
Аккуладан кем кылбай Алгараны?

Мен түшүнөм кыш түшсө кар барына,
мен түшүнөм сел жүрсө жар барына,
түшүнө албай кеткенсийм кээде гана
Коңурбай деп ат койсо балдарына…

Талаа-түзгө тарылып,
асман көздөп,
кыргыз деген эл экен тоо сыйлаган.
Өргө карай сүйрөгөн өзүн өз деп,
өзгөчө бир эл экен жоо сыйлаган.

Ашып-ташып бөксөрбөс берекеси,
төбөсүнөн нур чачкан терезеси
маңдайында балбылдап күнү күйүп,
аркасында калдайган көлөкөсү.

Дос-душманга дардайып ичи кенен
жакшыга да, жаманга
жанын кактап,
жалган-жарым тарыхты көчүрбөгөн
Манас, Бакай, Кошойду катар мактап,
Коңурбайдын атын да өчүрбөгөн.
Анык душман, чочко көз, орой деген,
атын, изин кетмендеп көөмп салбай,
балдарына ат койгон Жолой деген!

Кайсы элиң бар душмандын атын барктап,
атын алган душмандын үшүн алган,
ырыскысын, ынтымак, касиетин –
ат аркалуу оодарып бүтүн алган,
өзүн өздөй “Манас!” деп дүңгүрөтүп,
жоону жоодой кадырлап күтүп алган,
кайсы элиң бар кармашып күчүн алган!

Дос-душманга док артпай кең экенбиз
дос-душманды сыйлаган эл экенбиз…
Коңурбайды, Жолойду кошо өстүргөн
кан Манастын тукуму эр экенбиз!
Эстелик коет элем
Россиянын кырк градус суугунда аба жиреп,
кабат-кабат үйлөрдү кайыгып салып жаткан,
ит баккан Италиянын,
куш баккан Түркиянын
үйлөрүндө турбай калган
саңырсыган сары жамбаш
кемпир-чалын багып жаткан,
Австралиянын куйкалаган күнүндө кой кайтарып,
Норвегиянын кол какшаткан көк суугунда
тор жайып,
балык тарткан,
ак бубак аюу болуп
Тайганын карагайын
кыйып жаткан,
Американын
өрттөнгөн токойлорун
өчүрөм деп,
куу жыгачка сайылган шишкебектей
кара-күрөң эт болуп күйүп жаткан.

Айласыз алыс кеткен асылдарым,
жиби үзүлүп
жер шарына чачылган
шуруларым,
мен тааныган-тааныбаган
улуу-кичүү
курбуларым,
отто калган,
чокто калган
түгөйлөрүм,
чоочун элде,
чоочун жерде
чочулабай,
үрпөңдөшүп учурбаган үрөйлөрүн,
бөтөн элдин,
бөтөн жердин
корун тартып,
кармашып,
салгылашып,
жол талашып,
жолун таап оңолгондор,
карсылдашып, канжалашып,
жанын үрөп жанталашып,
жол бергин деп жол талашып,
жолун таппай жоголгондор…

Түндүгүңө, түштүгүңө,
баары баткан батышыңа
батпаймын деп,
төшөнөөр төшөгү жок
жайдак калган Кыргызстанга
жатпаймын деп,
эр жеттим,
элим жука,
жонум жука,
чоңойдум деп,
тонолгон Кыргызстанды,
таланган Кыргызстанды
жалданып иштесем да оңоймун деп,
талаа-түзгө таалай издеп көчкөндөрүм,
жер шарынын түгөнбөгөн булуңунан
“жарк!” деп күйүп,
“жалп!” деп кайра өчкөндөрүм,
жөлөгү жок,
дареги жок,
дайынсыз кеткендерим…

Жылаңайлак суу кечип, кар баскандар,
кашык каны калганча кармашкандар,
таманынан сыз өтүп Россияда,
төбөсүнөн күн өтүп Дубайында,
бири-бирине жармашып
жан баккандар –
күндө беш маал жалынып Кудайына,
азап менен тозокто жол баскандар –
мигранттар!
Ичип-жебей жөнөткөн миллиарддар
кыйналган кыргызымды кийиндирген,
кыйналган кыргызымды ичиндирген,
кыйраган кыргызымды сүйүндүргөн,
ак нанга алмаштырган
кыргызымдын колундагы
каткан нанын,
өз элинин ырыскысын шыпкап жеген
миллиардер ажолордун
көчүгүн жапкандарым,
безилдеп өз элинен качып кеткен,
байлыгын өз элинин ташып кеткен
акылсыз ажолордун
азабын тарткандарым,
оңурайган тешигин бүтөймүн деп,
өз элине жөнөткөн тапкандарын.

Мигранттар,
шордууларым,
асылдарым,
койбостон каруусу жок өлкөсүн
карып кылып,
кан түкүргөн өлкөсүн айыктырып,
калчылдаган денине кан куюшкан.
Көмкөрөдөн жыгылып күн буюккан,
чалкасынан жыгылып түн буюккан,
алып чыкты асылдар ата-журтун
ажолору түртүп ийген туңгуюктан.

Мигранттар,
алтындарым,
баатырларым,
ар кимиси ар-ар жерден агып келген
булак болуп,
ар кимиси ар-ар жерден жанып келген
чырак болуп,
асылдарым жүк көтөргөн вокзалдарда,
ата-журтун бүт көтөргөн
баатырларым асылзаада,
жаны бек,
жанталашкан,
жөтөлбөгөн,
жөөлөшүп
орус менен,
чечен менен,
соодалап көмүр менен, темир менен,
койгулашып
корей менен,
негр менен,
кайышкан кандаштарым,
жабыккан жердештерим,
ата-журтун багышкан асылдарым,
мен силерге көңүлүм бөлгүм келет,
мен силерге түбөлүк эсте калаар
мен силерге эстелик койгум келет.

Темир жол вокзалынын
маңдайына
Бишкегимдин,
жол тартып баратышкан жүгү менен
үч жигит, үч келиндин…
Анан да “ач оозуна” нанын бурдап,
бараткан ажолорду
алтын уурдап…

Болбосо “Манасымдын” маңдайында
дүңгүрөгөн самолету
дүйнөнү үч көтөргөн,
ошол жерге койсом дейм эстеликти
үч жигит, үч келинди жүк көтөргөн…

Анан да
оозуна тыккан нанын чала күрмөп,
бараткан ажолорду алтын сүйрөп…
Жазсам деймин анан дагы эстеликке:
“БУЛ ЭКӨӨ ЭЛ БАШЧЫСЫ ЭЛДЕН КАЧКАН,
ЭЛИН ЖЕП, ЭЛИН САТКАН…
АЖОЛОР ЖЕП КЕТКЕНДИ ТОЛТУРАМ ДЕП
ТИГИ АЛТОО МИГРАНТТАР ЭЛИН БАККАН!”